To Στρίψιμο Της Βίδας είναι μια νουβέλα τρόμου που έγραψε το 1898 ο Χένρυ Τζέιμς (1843-1916) και δημοσιεύθηκε σε συνέχειες από τον Ιανουάριο μέχρι τον Απρίλιο του 1898 σε ένα εβδομαδιαίο περιοδικό των ΗΠΑ (Collier's Magazine). Η νουβέλλα αναφέρεται σε μια γκουβερνάντα που έχει προσληφθεί για την φροντίδα δύο παιδιών σε μια απομονωμένη βίλα και σταδιακά πείθεται ότι ο τόπος είναι στοιχειωμένος.
Είναι μια τρομακτική ιστορία φαντασμάτων ή το αφήγημα μιας διαταραγμένης ψυχοσύνθεσης; Ο συγγραφέας άφησε την ιστορία να ζυμωθεί μες στο μυαλό του για πάνω από δυόμισι χρόνια, προτού ξεκινήσει να τη γράφει. Σχεδόν σε όλη τη διάρκεια της συγγραφικής του καριέρας γνώριζε ότι δυστυχώς τα βιβλία του δεν θα προσέλκυαν ποτέ μεγάλο αναγνωστικό κοινό. Θέλοντας να αποκτήσει καινούργιους αναγνώστες στις ΗΠΑ, έκανε Το Στρίψιμο Της Βίδας όσο πιο δραματικά τρομακτικό μπορούσε - τόσο τρομακτικό, μάλιστα που τρόμαξε ακόμα και τον εαυτό του τον ίδιο.
Henry James (1913)
Η νουβέλα άσκησε τεράστια - παρότι έμμεση - επίδραση στη δομή και στο ύφος της Καρδιάς Του Σκότους, που ο Τζόζεφ Κόνραντ άρχισε να γράφει αμέσως μόλις διάβασε Το Στρίψιμο Της Βίδας, αλλά και σε ταινίες όπως Οι Άλλοι, του Αλεχάντρο Αμενάμπαρ με την Νικόλ Κίντμαν (2001), Ο Άνθρωπος της Νύχτας (The Nightcomers) του Μάικλ Γουίνερ με τον Μάρλον Μπράντο. Ωστόσο, η ταινία που κατόρθωσε καλύτερα να συλλάβει την ψυχολογική παραδοξότητα, την κλειστοφοβία και την εγγενή αμφισημία της νουβέλας του Τζέιμς ήταν το Μια Μορφή Στο Παράθυρο (πρωτότυπος τίτλος The Innocents), με πρωταγωνίστρια την Ντέμπορα Κερ.
Benjamin Britten
Στις 14 Σεπτεμβρίου 1954, ανέβηκε για πρώτη φορά η όπερα του Μπέντζαμιν Μπρίτεν (1913-1976) στην Βενετία με τον τίτλο της νουβέλας και βασίζεται στην ιστορία του Τζέιμς. Θεωρείται σαν μία από τις πιο δραματικά ελκυστικές Αγγλικές όπερες. Είναι γραμμένη σε δύο πράξεις με πρόλογο και δεκαέξι σκηνές, ενώ πριν από κάθε σκηνή ακούμε μια παραλλαγή του δωδεκάφθογγου θέματος της "Βίδας". Ο Μπρίττεν συνεπής στις επιλογές του αναμιγνύει τονικότητα και δυσαρμονία.
Το θέμα της Βίδας που ακούγεται για πρώτη φορά περίπου στο λεπτό 2:50
Benjamin Britten: The Turn of the screw
Η δομή της νουβέλας έχει ως εξής: στη διάρκεια μιας συνεστίασης σε ένα εξοχικό αρχοντικό, ένας εκ των καλεσμένων στέλνει να του φέρουν από την πόλη ένα παλιό, κλειδωμένο ως τότε χειρόγραφο, με σκοπό να διασκεδάσει και να τρομάξει την παρέα του. Στο χειρόγραφο αυτό βρίσκεται η ιστορία δύο παιδιών, ενός αγοριού κι ενός κοριτσιού, και των νεκρών διεφθαρμένων υπηρετών, καταγεγραμμένη σε πρώτο πρόσωπο από την καινούργια γκουβερνάντα που καταφθάνει στο απομονωμένο εξοχικό όπου ζουν απροστάτευτα τα δύο παιδιά.
Ακόμα και για τον πιο άπειρο αναγνώστη, το ύφος της γκουβερνάντας στο Στρίψιμο Της Βίδας φαντάζει αρχικά επιτηδευμένο και ιδιαίτερα εγωκεντρικό. Σύντομα, ωστόσο, υπό το φως των όσων αρχίζει εκείνη να βλέπει και να αντιλαμβάνεται, αυτό παύει να έχει σημασία. Υπάρχουν φράσεις και σκηνές στο βιβλίο, γραμμένες με τέτοια δεξιοτεχνία, προσοχή και πονηρή επιδεξιότητα, που υποβάλλουν όποιον το διαβάζει, προκαλώντας του βαθιά αναστάτωση. Δικαίως είχε φοβηθεί και ο ίδιος ο Τζέιμς. Πρόκειται για μια αληθινά τρομακτική ιστορία.
Χένρι Τζέιμς: Το Στρίψιμο Της Βίδας
ΠΗΓΕΣ Wikipedia Χένρι Τζέιμς: Το Στρίψιμο Της Βίδας Μετάφραση: Τόνια Κοβαλένκο Επίμετρο: Κολμ Τομπίν Εκδόσεις: Ψυχογιός
Το αηδόνι, αν και το φτέρωμά του δεν είναι πλουμιστό όπως άλλων πουλιών, εντούτοις θεωρείται ότι έχει το ομορφότερο κελάηδημα σε όλο τον κόσμο. Έχουν γίνει επιστημονικές αναλύσεις με παλμογράφους κι έχει αναδειχθεί η μεγάλη ποικιλία των φασματικών κυματομορφών της φωνής του αηδονιού. Δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί η περιπλοκότητα της φωνής του και αποτελεί ιδιόμορφο στοιχείο των συνηθειών του ζωικού βασιλείου στην την καταχώρηση τόσο πολλών μουσικών "μοτίβων" στον εγκέφαλο ενός πτηνού.
Αηδόνι
Όπως ήταν φυσικό, οι άνθρωποι γοητευμένοι από την μελωδική φωνή του αηδονιού προσπάθησαν να το μιμηθούν ή να γράψουν τραγούδια για αυτό. Μεταξύ αυτών ήταν και ο Ρώσος συνθέτης Αλεξάντερ Αλυαμπυεβ (Alexander Alyabyev) 1787-1851 που θεωρείται ένας από τους πατέρες του Ρώσικου έντεχνου τραγουδιού, ο οποίος έγραψε την μουσική επένδυση σ' ένα ποίημα του Άντον Ντέβλιχ (Anton Devlig) με τίτλο "Το Αηδόνι". Ο Αλυάμπυεβ το συνέθεσε το 1825 όταν βρισκόταν στην φυλακή, μετά από τον θάνατο ενός άνδρα με τον οποίο είχε παίξει τυχερά παιχνίδια (τζόγο). Όμως δεν υπήρχαν επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για την ενοχή του.
Αηδόνι, δικό μου αηδόνι,
Με την δυνατή φωνή αηδόνι
Πού, άραγε για πού πετάς;
Edita Gruberova. Die Nachtigall. Alexander Alabieff
Αυτό το τραγούδι υπήρξε πηγή έμπνευσης και για τον Φρανς Λιστ (1811-1886) να συνθέσει κι αυτός ένα έργο για σόλο πιάνο με τίτλο "Το Αηδόνι" ακολουθώντας την μελωδία του Αλυάμπυεβ.
F. Liszt, Le Rossignol, S. 250/1 (1842)
Ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ (1882-1971) γοητευμένος από το παραμύθι* του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν "Το Αηδόνι" συνέθεσε μια τρίπρακτη όπερα το 1914. η οποία ήταν και η πρώτη όπερα του συνθέτη. Μεταξύ της πρώτης πράξης και των άλλων δύο μεσολάβησε ένα χρονικό διάστημα περίπου πέντε ετών κατά το οποίο ο Στραβίνσκυ έγραψε μουσική μπαλέτου - Πουλί της Φωτιάς, Πετρούσκα, Ιεροτελεστία της Άνοιξης. Όταν, λοιπόν ολοκλήρωσε "Το Αηδόνι", σκέφτηκε κι έγραψε και ένα Συμφωνικό Ποίημα χρησιμοποιώντας μοτίβα της όπερας.
Για όποιον έχει χρόνο παρακάτω ολόκληρη η όπερα
Le Rossignol - Stravinski
Κι εδώ το Συμφωνικό Ποίημα "Το Τραγούδι του Αηδονιού" του Στραβίνσκυ βασισμένο στην όπερα.
Igor Stravinsky - The Song of the Nightingale
*Το Παραμύθι: Ο Αυτοκράτορας της Κίνας μαθαίνει ότι η αυτοκρατορία του έχει κάτι πολύ θαυμαστό: το τραγούδι του αηδονιού. Μόνο μια υπηρέτρια ξέρει πού βρίσκεται αυτό το αηδόνι και την διατάζει να το φέρει στην αυλή του. Πράγματι μόλις ακούει ο αυτοκράτορας την φωνή του γίνεται το αγαπημένο του. Μετά από κάποιο καιρό όμως, χαρίζουν στον αυτοκράτορα ένα μηχανικό πουλί γεμάτο πετράδια κι ο αυτοκράτορας χάνει το ενδιαφέρον του για το πραγματικό αηδόνι που επιστρέφει στο δάσος. Αλλά το μηχανικό πουλί πέφτει και σπάει κι ο αυτοκράτορας αρρωσταίνει βαριά μέχρι θανάτου. Το πραγματικό αηδόνι μαθαίνει την κατάσταση του Αυτοκράτορα κι επιστρέφει στο παλάτι. Ο Θάνατος που παραμονεύει να πάρει την ψυχή του αυτοκράτορα μαγεύεται κι έτσι τον αφήνει να ζήσει.
O Aνακρέων (572-485 π.Χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας λυρικός ποιητής ένας απ' τους εννέα λυρικούς ποιητές της αρχαιότητας. Η καταγωγή του ήταν από την Τέω της Μ. Ασίας. Το έτος 545 π.Χ., μπροστά στον περσικό κίνδυνο που πλησίαζε, ο Ανακρέοντας εγκαθίσταται στα Άβδηρα και αργότερα ζει στην αυλή του Πολυκράτη. Σύμφωνα με την παράδοση στην αυλή του τυράννου της Σάμου Πολυκράτη ο ποιητής Ίβυκος συνάντησε τον ποιητή Ανακρέοντα, που καταγόταν από την Τέω (Τήιος). Σε αυτόν μάλιστα, έλεγαν, ο Ίβυκος όφειλε τελικά τη στροφή του προς την ερωτική ποίηση.
Ανακρέων
Αν και ανήκε στους υπερασπιστές του μέτρου θεωρήθηκε λανθασμένα απ' τους μεταγενέστερους σαν μέθυσος και γλεντζές και ο κλασικός εκπρόσωπος του ερωτισμού. Η αλήθεια φαίνεται πως είναι διαφορετική. Ο Ανακρέων έγραψε πράγματι συμποτικά τραγούδια, στα οποία όμως εκτιμούσε τη συντροφιά των καλλιεργημένων ανθρώπων και αποστρεφόταν κάθε υπέρβαση του μέτρου.
Τις αγωνίες και τα βάσανα που έχουν οι άνθρωποι της αρχαϊκής εποχής που έζησε ο Ανακρέων τα αντιμετωπίζει με χιούμορ, ευαισθησία και ποιητική δεξιοτεχνία:
Όποιος πίνει το κρασάκι πλάι στ' ολόγιομο βαρέλι
για έχθρες, σκοτωμούς και δάκρυα να μιλάει δεν μ' αρέσει.
Δώρα η Μουσική κι η Αγάπη. Όποιος να ευθυμήσει θέλει
όμορφα ας τα συνταιριάζει. Μόνο τούτα έχουν θέση.
(Από το βιβλίο "Πιο Μουσική απ' τη Μουσική" - Μικρό Λυρικό Ανθολόγιο εκδ. ΝΕΦΕΛΗ)
O Aνακρέων ήταν πολύ γνωστός τον 18ο αιώνα στην Γαλλία μέσα από τις μεταφρασμένες Ωδές και τα ποιήματα του Ρωμαίου μιμητή του, Οράτιου (65-8 π.Χ). Οι στοχασμοί τους για την θνητότητα, την παρηγοριά του κρασιού, της αγάπης, της μουσικής και της φύσης είχαν απήχηση στην Αυλή του Λουδοβίκου 15ου.
Jean-Philippe Rameau
Έτσι επηρρεάστηκε κι ο Γάλλος συνθέτης μπαρόκ μουσικής Ζαν Φιλίπ Ραμώ ( 1683-1764) κι έγραψε μια όπερα με τον τίτλο "Ανακρέων" όπου με λίγα λόγια ο αρχαίος ποιητής Ανακρέων προσποιείται ότιθα παντρευτεί την προστατευόμενή του Χλόη. Αυτή είναι ερωτευμένη με τον Μπατίλ που κι αυτός βρίσκεται στην προστασία του Ανακρέοντα. Τελικά, ο ποιητής αποκαλύπτει ότι το σχέδιό του ήταν εξαρχής ο γάμος των δύο ερωτευμένων. Το έργο σημείωσε μεγάλη επιτυχία όταν παρουσιάστηκε.
Aς ακούσουμε την άρια της Χλόης από την τρίτη σκηνή "Tendre d' Amour"
Air de Chloé "Tendre Amour", Rameau
Εκτός από τον Ραμώ κι ο Λουίτζι Κερουμπίνι (1760-1842) έγραψε μια δίπρακτη μπαλετική όπερα το 1803. Ο Κερουμπίνι γεννήθηκε στην Ιταλία αλλά πολιτογραφήθηκε Γάλλος και ήταν διευθυντής του Ωδείου των Παρισίων για 22 χρόνια. Ο "Ανακρέων" έκανε πρεμιέρα στη Grand Opera του Παρισιού, στις 4 Οκτωβρίου του ίδιου έτους (1803). Το λιμπρέτο ήταν των Mendouze και St. Aignan. Η όπερα παίχτηκε μόνο για τέσσερις μέρες. Αποδοκιμάστηκε και γελοιοποιήθηκε και το λιμπρέτο θεωρήθηκε αβυσσαλέο. Υπήρξαν εξάρσεις γέλιου σε ορισμένες από τις σκηνές. Πικρόχολοι συνθέτες εναντίον των μουσικών που συνδέονταν με το Ωδείο των Παρισίων, καθώς και λόγω της προκατάληψης σε βάρος των "Γερμανών" συνθετών, ή εκείνων των συνθετών που θεωρούντο ότι συνέθεταν σε ένα πάρα πολύ "πεπατημένο" ύφος, οδήγησαν την όπερα σε μια φοβερή αποτυχία.
Luigi Cherubini
H υπόθεση της μπαλετικής όπερας λέει: Η νεαρή εταίρα Κορίνα είναι ερωτευμένη με τον ποιητή Ανακρέοντα χωρίς να ξέρει ότι κι αυτός την αγαπά. Η Κορίνα ετοιμάζει μια γιορτή για τα πεντηκοστά γενέθλια του Ανακρέοντα και προσεύχεται στον φτερωτό θεό Έρωτα να την φέρει κοντά στον ποιητή παρόλη την μεταξύ τους ηλικιακή διαφορά. Έξω μαίνεται καταιγία κι ένας μικροσκοπικός επισκέπτης φτάνει στο σπίτι του Ανακρέοντα βρεγμένος μέχρι το κόκκαλο. Είναι o Έρως μεταμφιεσμένος γιατί τον κυνηγάει η μητέρα του η Αφροδίτη. Χρησιμοποιεί τις ιδιότητές του για να διασκεδάσει όλους όσοι είναι παρόντες. Ο Έρως πλησιάζει τον Ανακρέοντα λέγοντας ένα παραμύθι για τα δυστυχισμένα παιδικά του χρόνια. Μετά κάνει μια φάρσα κάνοντας την Γλυκερία και τον Μπατίλ να ανανεώσουν την δυστυχισμένη ερωτική τους σχέση. Τότε φτάνει ένα μήνυμα από την Αφροδίτη, που μόλις έμαθε ότι ο γιος της το είχε σκάσει. Υπόσχεται να εκπληρώσει την όποια επιθυμία εκείνου που θα τον συλλάβει. Οι καλεσμένοι σύντομα ανακαλύπτουν την μεταμφίεση του Έρωτα και τον δένουν, όμως λυπούνται που τον βλέπουν να κλαέι και τον ελευθερώνουν. Όμως αυτός άρχισε πάλι να κάνει φάρσες και τον δένουν ξανά οπότε τον δηγούν στο άγαλμα της Σοφίας. Η Αφροδίτη είναι έτοιμη να εκπληρώσει τις δύο επιθυμίες του Ανακρέοντα: ότι για όλη την υπόλοιπη ζωή του θα μείνει αφοσιωμένος στην λατρεία του κάλλους και ότι η Κορίνα θα ανταποκριθεί στον έρωτά του.
H εισαγωγή είναι γεμάτη από την μελωδική ιδιοφυΐα του Κερουμπίνι, και περιέχει πολύ λαμπρή και δραματική ορχηστρική γραφή. Είναι μια από τις πολλές Εισαγωγές του Cherubini που έχει αντέξει στη δοκιμασία του χρόνου, και ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στην εποχή του ως ένα οργανικό αριστούργημα.
Luigi Cherubini - Anacréon - Ouverture
Τα χορικά είναι εξαιρετικά καλόγουστα. Αυτά περιλαμβάνουν ένα Βακχικό χορωδιακό αλλά και το χορωδιακό "Pere d' Οrphee". Οι άριες και τα φωνητικά σύνολα παρουσιάζουν επίσης εξαιρετική ομορφιά και χάρη. Και για τους γνώστες της όπερας, η σκηνή της καταιγίδα στο τέλος της πρώτης πράξης θεωρείται ως μια από τις καλύτερες στην ιστορία της όπερας.
Η Σελήνη, η κυρία της ψυχής, που ετυμολογείται απ' το "σέλας" (φως) λατρευόταν από την αρχαιότητα, με τους προγόνους μας να δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στις φάσεις του φεγγαριού.
Σελήνη που κατοικήθηκε (μελλοντικός κόσμος)
Ο Κάρλο Γκολντόνι ( Carlo Goldoni 25/2/1707 - 6/2/1793) ήταν ένας Ιταλός θεατρικός συγγραφέας και λιμπρεττίστας. Τα έργα του περιλαμβάνουν τα πιο ξακουστά κι αγαπημένα θεατρικά έργα της Ιταλίας. Λάτρευαν οι ακροατές τα έργα του Γκολντόνι για την εξυπνάδα τους και την ειλικρίνειά τους. Καθρέπτιζαν τους πολίτες της εποχής του, παρουσιάζοντας στο θέατρο τις ζωές τους, τις αξίες τους αλλά και τις αντιθέσεις των μεσαίων τάξεων που ξεπρόβαλαν.
Carlo Goldoni
Ένα από αυτά τα έργα είναι κι "Ο Κόσμος στην Σελήνη" (Il mondo della luna) το λιμπρέττο που χρησιμοποίησε ο Φραντς Γιόζεφ Χάυντν, αλλά κι άλλοι συνθέτες πριν από αυτόν, με μεγάλη επιτυχία. Η σύνθεση του Χάυντν παρουσιάστηκε στις εορταστικές εκδηλώσεις του γάμου του κόμη Νικόλαου Εστερχάζυ, νεώτερου γιου του πρίγκηπα Νικόλαου Εστερχάζυ, υποστηρικτή του Χάυντν και της κόμισσας Μαρίας Άννας Βισενβολφ το 1777.
Joseph Haydn
Η Υπόθεση με λίγα λόγια:
Ο πατέρας αντιτίθεται στον γάμο των δυο θυγατέρων του και της βοηθού τους με τρεις άνδρες που είναι ερωτευμένες, επειδή είναι φτωχοί. Ο ένας απ' τα αγόρια εξάπτει την φαντασία του πατέρα καταστρώνοντας ένα σχέδιο. Του δείχνει μέσα από ένα αυτοσχέδιο τηλεσκόπιο σκηνές που υποτίθεται ότι είναι στο φεγγάρι, που όμως είναι αρκετά σκανδαλιστικές, διότι πέρναγε μπροστά απ' τον φακό καρικατούρες. Αυτός εντυπωσιάζεται και του δίνει χρήματα. Μετά από διάφορες κωμικές σκηνές, του έταξαν ότι θα τον μεταφέρουν εκεί. Τον πότισαν με ποτά, αποκοιμήθηκε κι όταν ξύπνησε ήταν ντυμένος παράξενα, με ρούχα που ταιριάζουν στην χώρα της Σελήνης. Εκεί, με τεχνάσματα όλοι συνεννοημένοι, παρίστανται στους τρεις γάμους, με τις θυγατέρες, την βοηθό και τους νεαρούς μασκαρεμένους επίσης. Όταν ο πατέρας αντιλαμβάνεται την συνωμοσία είναι αργά, αλλά τελικά δίνει την συγκατάθεσή του κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Ας ακούσουμε την εισαγωγή της όπερας αυτής
Franz Joseph Haydn - The World on the Moon: Overture
Όπως είπαμε, το λιμπρέττο του Γκολντόνι υπήρξε πηγή έμπνευσης και για άλλους συνθέτες όπως του Γκαλούπι που έγραψε μια όπερα. Ας ακούσουμε μια άρια από την όπερα αυτή που πρωτοπαρουσιάστηκε στις 29 Ιανουαρίου 1750.
Baldassare Galuppi: Il Mondo della Luna
Ένας ακόμη συνθέτης της κωμικής αυτής όπερας είναι κι ο Ιταλικής καταγωγής Πορτογάλος Πέδρο Αντόνιο Αβοντάνο (Pedro António Avondano 1714 - 1782). Ένα μικρό απόσπασμα της μουσικής του που ακούστηκε για πρώτη φορά το 1765.
Pedro António Avondano: Il Mondo della Luna
Επίσης ο Τζιοβάννι Παϊζιέλο (Giovanni Paisiello 1740-1816), έγραψε τέσσερις διαφορετικές συνθέσεις και σε μια από αυτές χρησιμοποίησε τον τίτλο: Il credulo deluso. Παρακάτω ακούμε το τέλος της πρώτης πράξης της όπεράς του, που έκανε πρεμιέρα το 1774.
Το 1775 σ' έναν αριστοκρατικό πύργο της εκλεπτυσμένης Κόμισσας Μαντλέν στην Γαλλική ύπαιθρο οι φιλοσοφικές ερωτήσεις παίζουν διπλό παιχνίδι. Το ένα είναι η ρομαντική διαμάχη για το ποιός θα κερδίσει την καρδιά της Κόμισσας απ' τους δύο υποψήφιους μνηστήρες κι ο άλλος εξαρτάται απ' την απόφαση της Κόμισσας αν επιλέξει τον συνθέτη ή τον ποιητή. Σ' ένα κλίμσ φλερτ, η Μαντλέν τους αναθέτει την αποστολή να γράψουν από κοινού ένα έργο που θα αποκαλύπτει τα πλεονεκτήματα των αντίστοιχων καλλιτεχνικών τομέων τους - και τις προτάσεις γάμου.
Ρίχαρντ Στράους
Αυτή είναι η ιστορία της τελευταίας όπερας του Ρίχαρντ Στράους (1864-1949) "Καπρίτσιο" που αρχίζει μ' ένα εκπληκτικής ομορφιάς σεξτέτο που λειτουργεί και σαν εισαγωγή αλλά και σαν το πρώτο θέμα της συζήτησης στο έργο επί σκηνής. Κι αυτό επειδή στην μέση περίπου της εισαγωγής και καθώς ανασηκώνεται η αυλαία και φωτίζεται η σκηνή, αποκαλύπτεται ότι οι έξι μουσικοί στην πραγματικότητα εκτελούν μια νέα σύνθεση που γράφτηκε απ' τον υποψήφιο μνηστήρα της Κόμισσας, ειδικά γι' αυτήν, σαν ερωτική επιστολή, που είναι παρούσα στο κομψό σαλόνι που είναι και το σκηνικό της πρώτης σκηνής.
Sextet fom the Opera "Capriccio" by Strauss
To μουσικό ύφος του σεξτέτου βρίσκεται σε απόλυτη συμφωνία με την χρονολογία της ιστορίας και το φιλοσοφικό του μήνυμα. Ρίχνει το βλέμμα πίσω στον χρόνο και δεν χρησιμοποιεί καθόλου τις επαναστατικές μουσικές εξελίξεις των αρχών του 20ού αιώνα. Το αποτέλεσμα είναι μια λαμπερή ηχητική φωτεινότητα, που ενισχύεται απ' την επιδέξια διάταξη του Στράους, έξι οργάνων σ' έναν ηχητικό χώρο ώστε να παράγουν την μεταξένια λάμψη που είναι σήμα κατατεθέν της γραφής του στις συνθέσεις του για έγχορδα.
Η συνέχεια της ιστορίας της όπερας, θέλει τον ποιητή Ολίβιε και τον συνθέτη Φλαμάν να πρέπει να συνεργαστούν. Στο σονέτο του Ολίβιε καλείται ο Φλαμάν να βάλει την μουσική και στο τέλος η Μαντλέν ν' αποφασίσει ποιό απ' τα δύο είναι ωραιότερο. Όντως οι δυο αντίζηλοι συνεργάζονται, όμως μετά την εκτέλεση του μουσικού κομματιού ο Ολίβιε θεωρεί ότι ο Φλαμάν κατέστρεψε τους στίχους του ενώ η Κόμισσα θαυμάζει το μαγικό ταίριασμα στίχων και μουσικής.
Μόνη της, τελικά η Μαντλέν και χωρίς να μπορεί ν' αποφασίσει ποιό είναι καλύτερο και ποιόν να επιλέξει τραγουδάει το αδιαχώριστο των λέξεων και της μουσικής. Με τον ίδιο τρόπο λέει στον εαυτό της ότι αν επιλέξει τον έναν θα χάσει τον άλλον. Συμβουλεύεται την εικόνα της στον καθρέπτη, ρωτώντας: "Υπάρχει κάποιο τέλος που να μην είναι ασήμαντο"; Εμφανίζεται ο υπηρέτης που ανακοινώνει ότι "Το Δείπνο σερβιρίστηκε" και η Κόμισσα αργά φεύγει απ' το δωμάτιο.
Ας ακούσουμε το φινάλε της όπερας με την εκπληκτική Anna Tomowa-Sintow
Capriccio Final (R. Strauss) Anna Tomowa-Sintow
Η Κόμισσα αποφασίζει ότι δεν μπορεί ν' αποφασίσει.
Ολόκληρη η όπερα εδώ:
Richard Strauss: Capriccio (Salzburg, Horst Stein, Anna Tomowa-Sintow, Theo Adam)
Ένα εξαιρετικό ποίημα του Χαλίλ Γκιμπράν που εξυμνεί την Μουσική
Για την Μουσική
Θεϊκή μουσική
Κόρη της ψυχής του Έρωτα
Δοχείο της πίκρας και της Αγάπης
Όνειρο της ανθρώπινης καρδιάς
Καρπέ της θλίψης
Ανθί της ευτυχίας, ευωδιά και
Μπουμπούκι της χαράς
Γλώσσα των εραστών
Που φανερώνεις μυστικά
Μάνα των δακρύων του κρυφού έρωτα
Εμπνεύστρια ποιητών…
Ενότητα σκέψης μέσα
Σε κομμάτια από λέξεις
Που παίρνεις ομορφιά
Και πλάθεις έρωτα
Κρασί της χαρούμενης καρδιάς
Μέσα στον κόσμο των ονείρων…
Ω μουσική
Στα βάθη σου αφήνουμε τις καρδιές
Και τις ψυχές μας
Εσύ μας δίδαξες να βλέπουμε με τ’ αφτιά μας
Και ν’ ακούμε με τις καρδιές μας.
(Χαλίλ Γκιμπράν, Η φωνή του δασκάλου, εκδ. Μπουκουμάνης)
...Δυό πράγματα υπάρχουν μόνο: ο έρωτας, κάθε λογής, με όμορφες κοπέλες κι η μουσική της Νέας Ορλεάνης ή του Ντιούκ Έλιγνκτον. Τα υπόλοιπα θά 'πρεπε να πάψουν να υπάρχουν, γιατί τα υπόλοιπα είναι αντιαισθητικά και οι λίγες σελίδες που ακολουθούν, σαν απόδειξη, στηρίζονται στο γεγονός ότι ολόκληρη η ιστορία είναι αληθινή αφού την έπλασα εγώ με τη φαντασία μου, από την πρώτη μέχρι και την τελευταία λέξη...
(Από την εισαγωγή του βιβλίου)
Ο Μπορίς Βιάν - Boris Vian (1920-1959) ήταν Γάλλος συγγραφέας, τζαζίστας, τραγουδοποιός, ηθοποιός, μεταφραστής, μέλος της 'Παταφυσικής και διευθυντής του τμήματος τζαζ της δισκογραφικής εταιρίας Philips. Αναγνωρίζεται σήμερα ως ένας από τους πιο σημαντικούς διανοούμενους της μεταπολεμικής Γαλλίας. Δημοσίευσε και με το ψευδώνυμο Βέρνον Σάλιβαν (Vernon Sullivan) αλλόκοτες παρωδίες αστυνομικού περιεχομένου, εξαιρετικά αμφιλεγόμενες την εποχή της δημοσίευσής τους εξ αιτίας της αντισυμβατικής θέσης τους.
Μπορίς Βιάν
O Βιάν επηρρέασε σημαντικά την τζαζ Γαλλική μουσική σκηνή και υπήρξε ο σύνδεσμος για τους Hoagy Carmichael, Duke Ellington και Miles Davis στο Παρίσι. Το βιβλίο του "Ο Αφρός των Ημερών είναι το πιο γνωστό του και το οποίο υπέγραψε με το πραγματικό του όνομα. Σ' αυτό το βιβλίο γίνονται συχνές αναφορές σε έργα του Ντιούκ Έλινγκτον. Είναι πειραματικό κι έχει ένα συγκεκριμένο θέμα: Η ρομαντική αγάπη συναντά την σκληρή πραγματικότητα και μέσα σ' αυτό το πλαίσιο υπάρχει χώρος για αυτοσχεδιασμό και σολιστικά μέρη.
Απ' τις σελίδες του βιβλίου θα διαβάσουμε και θα ακούσουμε τα κομμάτια που υπάρχουν στο "πρόγραμμα" της βραδιάς, που είναι κυρίως διασκευές του Ντιούκ Έλινγκτον.
-Θα πάρεις ένα απεριτίφ; ρώτησε ο Κόλιν. Τέλειωσα το πιανοκταίηλ μου, θα μπορούσες να το δοκιμάσεις.
-Δουλεύει; ρώτησε ο Τσικ.
-Ρολόι. Παιδεύτηκα ώσπου να το ρυθμίσω, αλλά το αποτέλεσμα ξεπερνάει κάθε προσδοκία. Παίζοντας το "Black and Tan Fantasy" έβγαλα ένα κοκταίηλ, να σου πέφτουν τα σάλια.
-Και πώς λειτουργεί; ρώτησε ο Τσικ.
-Σε κάθε νότα, εξήγησε ο Κόλιν, αντιστοιχεί ένα οινοπνευματώδες, ένα λικέρ ή ένας χυμός. Το σκληρό πεντάλι αντιστοιχεί στο χτυπητό αβγό και το μαλακό πεντάλι στα παγάκια. Για τη σόδα, πρέπει να παίξεις μια τρίλια στις ψηλές σκάλες. Οι ποσότητες είναι ανάλογες με την αξία κάθε νότας: στο δέκατο έκτο αντιστοιχεί το δέκατο έκτο της μεζούρας, στο τέταρτο το τέταρτο και ούτω καθεξής. Όταν το κομμάτι είναι αργό, μπαίνει αυτόματα σε λειτουργία ένα σύστημα τόνων και ημιτονίων που αυξάνει την περιεκτικότητα σε οινόπνευμα, ενώ η ποσότητα μένει σταθερή - γιατί αλλιώς το κοκταίηλ θα ξεχείλιζε. Ανάλογα με τη διάρκεια της μελωδίας μπορείς, αν θέλεις, μ' ένα κουμπί που υπάρχει στο πλάι, ν' αλλάξεις την αξία κάθε μέτρου περιορίζοντάς το, για παράδειμγα, στο ένα εκατοστό, για να μπορέσεις να φτιάξεις ένα ποτό που θα εκμεταλλεύεται όλες τις αρμονίες. (σελ.15)
Black and Tan Fantasy
-Ένα πράγμα μόνο δεν έχω τελειοποιήσει ακόμα, είπε ο Κόλιν. Είναι το σκληρό πεντάλι για το χτυπητό αβγό. Αναγκάστηκα να βάλω καινούργιους μοχλούς, γιαί όταν παίζεις μια ζωηρή μελωδία, πέφτουν ολόκληρες μπουκιές ομελέτα μέσα στο κοκταίηλ και δυσκολεύεσαι να το καταπιείς. Θα το αλλάξω. Αρκεί να το προσέξεις. Αν θέλεις κρέμα, είναι το σολ μινόρε.
-Θα φτιάξω ένα κοκταίηλ με το "Loveless Love", είπει ο Τσικ. Θα είναι καταπληκτικό. (σελ 16)
Loveless Love
- Θα συμβούλευα στον κύριο κάτι μ' αίσθημα, όπως τη "Χλόη" (Chloe) σ' ενορχήστρωση Ντιούκ Έλινγκτον [---] είπε ο Νικόλας. (σελ.28) [...] Ο Κόλιν διάλεξε τη "Χλόη" όπως τον είχε συμβουλέψει ο Νικόλας κι έβαλε το δίσκο στο πικάπ. Τοποθέτησε προσεχτικά τη μύτη της βελόνας στο πρώτο αυλάκι που τινάχτηκε ενοχλημένο, και κοίταξε τον Νικόλα που βυθιζόταν σε παλμική έκσταση. (σελ. 29) [...]
- Από δω ο Κόλιν, είπε η Ίσις. Κόλιν, να σου συστήσω τη Χλόη.
Ο Κόλιν κατάπιε το σάλιο του. Το στόμα του κολλούσε και γρατζούναγε σα να είχε φάει καφτή πίτσα.
- Χαίρω πολύ! είπε η Χλόη
- Χαίρω...Σας έχει ενορχηστρώσει ο Ντιούκ Έλινγκτον; ρώτησε ο Κόλιν και τό 'βαλε στα πόδια γιατί ήταν σίγουρος ότι είχε πει βλακεία. (σελ. 38) [...]
Πήρε ένα φυλλαράκι ου από το μπουκέτο στο τραπέζι, κι αρπάζοντας την τούρτα με το ένα χέρι άρχισε να τη σγριφογυρίζει γρήγορα στην άκρη των δαχτύλων του, ενώ με το άλλο του χέρι τοποθέτησε μια από τις μύτες του ου στο στριφογυριστό αυλάκι που είχε χαράξει με το μαχαίρι.
- Άκου! είπε
Ο Τσικ άκουσε. Ήταν η "Χλόη", σ' ενορχήστρωση Ντιούκ Έλινγκτον (σελ.45)
Chloe
- Βάλε μου λίγη μουσική, Κόλιν μου, είπε η Χλόη. Βάλε μελωδίες που σ' αρέσουν.
- Θα σε κουράσει, είπε ο Κόλιν.
Μιλούσε από πολύ μακριά, η όψη του ήταν άσκημη. Η καρδιά του έπιανε όλο το χώρο στο στήθος του, τώρα μόνο το καταλάβαινε.
- Όχι, σε παρακαλώ, είπε η Χλόη.
Ο Κόλιν σηκώθηκε, κατέβηκε τη δρύινη ανεμόσκαλα κι άναψε το αυτόματο μηχάνημα. Υπήρχαν μεγάφωνα σ' όλα τα δωμάτια, κι εκείνος άνοιξε το μεγάφωνο της κρεβατοκάμαρας.
- Ποιό δίσκο έβαλες; ρώτησε η Χλόη. (σελ. 100) [...]
Υπήρχε κάτι το αιθέριο στο παίξιμο του Τζώνυ Χότζες, κάτι ανεξήγητο και τέλεια αισθησιακό. Ο αισθησιασμός σε γνήσια κατάσταση, απελευθερωμένος από το κορμί.
Οι γωνιές της κάμαρας μαλάκωναν και στρογγύλευαν με τη μουσική. Ο Κόλιν κι η Χλόη ήταν τώρα ξαπλωμένοι στο κέντρο μιας σφαίρας.
- Ποιό ήταν αυτό το κομμάτι; ρώτησε η Χλόη.
- Το "The mood to be wooed", είπε ο Κόλιν.
- Έτσι ένιωθα κι εγώ, είπε η Χλόη. (σελ. 101)
The mood to be wooed
- Προσέχετε όπως θα μπαίνετε, είπε, είναι στρογγυλή.
- Ναι, τό 'χω συνηθίσει, είπε ο Φαγομανίκης, είναι έγκυος;
- Μα όχι, είπε ο Κόλιν, είστε ηλίθιος, η κάμαρα είναι στρογγυλή.
- Ολοστρόγγυλη; ρώτησε ο καθηγητής. Μήπως παίξατε κανένα δίσκο του Έλινγκτον;
- Ναι, είπε ο Κόλιν.
- Έχω κι εγώ μερικούς σπίτι μου, είπε ο Φαγομανίκης. Ξέρετε το "Slap Happy"; (σελ.104)
Slap Happy
Βρισκόταν στη μέση του μαγαζιού, όπου ο Κόλιν είχε φέρει το πιανοκταίηλ του. Ολόγυρα έβλεπες στοιβαγμένα αλλίκοτα παλιά πράγματα, πολυθρόνες, καρέκλες, κονσόλες ή άλλα έπιπλα. Δεν είχε πολύ φως και μύριζε κερί και γαλάζιο σαράκι. Ο αντικιτάριος πήρε ένα ξύλινο ταμπουρέ και κάθησε μπροστά στο μηχάνημα. Είχε περάσει λουκέτο στην πόρτα που είχε σκάσει από το κακό της, κι έτσι δεν τους ενοχλούσε πια.
- Ξέρετε καθόλου Ντιούκ Έλινγκτον; είπε ο Κόλιν.
- Ναι, είπε ο αντικιτάριος. Θα σας παίξω το "Blues of the vagabond". (σελ.141) [...]
Έπαιζε με ασυνήθιστη ευαισθησία, κι οι νότες πέταγαν ανάλαφες κι αέρινες σαν τη μελωδία του κλαρινέτου του Μπάρνυ Μπίγκαρντ στη διασκευή του Ντιούκ.
Ο Κόλιν είχε καθήσει κατάχαμα για ν' ακούσει, με την πλάτη ακουμπισμένη στο πιανοκταίηλ, κι έκλαιγε με μεγάλα ελλειπτικά κι ευλύγιστα δάκρια, σα λαχούρια, που κύλαγαν στα ρούχα του κι έτεχαν στο σκονισμένο πάτωμα. Η μουσική πέρναγε από μέσα του και ξανάβγαινε φιλγραρισμένη, αλλά η μελωδία που έβγαινε απ' αυτόν έμοιαζε πολύ περισσότερο με τη "Χλόη" παρά με το "Blues of the vagabond". (σελ. 142)
Blues of the vagabond
- Να παίξω το "Misty Morning"; πρότεινε ο αντικιτάριος. Είναι καλό;
- Ναι, είπε ο Κόλιν. Έχει τρομερή απόδοση. Δίνει ένα κοκταίηλ απαλό γκρίζο και πράσινο της μέντας, με μια γεύση πιπέρι και καπνό.
Ο αντικιτάριος κάθησε πάλι στο πιάνο κι έπαιξε το "Misty morning". Το ήπιαν. Έπειτα έπαιξε και το "Blues bubbles" και σταμάτησε, γιατί είχε αρχίσει να παίζει δυό νότες μαζί κι ο Κόλιν ν' ακούει τέσσερις διαφορετικές μελωδίες ταυτόχρονα. Ο Κόλιν έκλεισε το σκέπαρμα του πιάνου με σχολαστική προσοχή. (σελ. 143)
Misty Morning
Blues bubbles
Συμπληρωματικά να αναφέρω ότι "Ο Αφρός των Ημερών" έχει γυριστεί ταινία τρεις φορές. Το 1968 με τίτλο Spray of the Days, το 2001 με τίτλο Chloe και το 2013 με τίτλο Mood Indigo.
Το trailer της τελευταίας ταινίας.
Mood Indigo
Επίσης ο Ρώσος συνθέτης Έντισον Ντενίσοφ έγραψε το 1981 μια όπερα με τον Γαλλικό τίτλο "L'Ecume des jours" που η πρεμιέρα της έγινε στις 15 Μαρτίου 1986.
L'Ecume des jours
Συνειδητά απέφυγα την παράθεση της ιστορίας και παρέμεινα μόνο στα μουσικά αφιερώματα για να προκαλέσω κάποιον ερεθισμό στην ανάγνωση του βιβλίου και στους συμβολισμούς που ενυπάρχουν αποφεύγοντας έτσι πιθανές αποκαλύψεις (spoiler).
ΠΗΓΕΣ:
Wikipedia
Μπορίς Βιάν: Ο Αφρός των Ημερών εκδ. γράμματα 1979 μετάφρ. Ρένα Χατχούτ
Κάποιες φορές θέλουμε να ξεχνάμε, κάποιες άλλες λυπόμαστε που η λήθη έσβησε στιγμές που θέλαμε να κρατήσουμε στην μνήμη μας. Στην ελληνική μυθολογία, κατά τον Ησίοδο, η Λήθη ήταν θυγατέρα της Έριδας και προσωποποίηση της λήθης, δηλαδή της λησμονιάς και της αγνωμοσύνης. Τη θεωρούσαν μία από τις Ναϊάδες Νύμφες. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, η Λήθη ήταν η μητέρα των τριών Χαρίτων.
Από τη Λήθη πήραν το όνομά τους μία πηγή και ένας από τους πέντε ποταμούς του Άδη, από τα ύδατα του οποίου έπιναν οι κατερχόμενοι νεκροί για να λησμονήσουν το παρελθόν, την επίγεια ζωή τους. Τον ποταμό Λήθη παρίσταναν ως ένα γέροντα που κρατούσε στο ένα χέρι υδρία και στο άλλο κύπελλο.
Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι υπήρχε βωμός της Λήθης στο Ερέχθειο των Αθηνών. Επίσης, στη Βοιωτία υπήρχε κοντά στο Μαντείο του Τροφωνίου η πηγή της Λήθης, όπως και η πηγή της Μνημοσύνης. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η Λήθη ήταν αδελφή του Θανάτου και του Ύπνου.
Λήθη
Η ακουαρέλλα είναι του ζωγράφου Αριστείδη Χρυσανθόπουλου
Ο Πιατσόλα, έγραψε ένα τανγκό με το όνομα Λήθη (Oblivion) το 1982 για μια αγάπη που χάθηκε.
Το έργο αυτό έγινε πολύ γνωστό επειδή χρησιμοποιήθηκε στην μουσική της ταινίας του Μάρκου Μπελόκιο που προβλήθηκε στις αίθουσες το 1984, με τον τίτλο “Ερρίκος ο Δ, ο Τρελός Βασιλιάς”. Πρωταγωνιστεί ο Μαρτσέλο Μαστρογιάννι (στον ρόλο του Ερρίκου Δ΄) και η Κλαούντια Καρντινάλε.
Στο επόμενο βίντεο έχει εικόνες από την ταινία, όπου ακούγεται η μουσική του Πιατσόλα. Το Οblivion διαρκεί μέχρι το 3.33. Συνεχίζει με την υπόλοιπη μουσική της ταινίας, του Πιατσόλα, βέβαια.
Οι στίχοι είναι της Angela Denia Tarenzi κι η Ελληνική μετάφραση δική μου απ' την Αγγλική που βρήκα στο διαδίκτυο από το Lyric Find.
Λήθη
Βαρειά, ξαφνικά φαίνονται τόσο ασήκωτα,
Τα λινά και βελούδινα σεντόνια στο κρεβάτι σου
Τώρα που η αγάπη μας περνάει στην λήθη
Βαρειά, ξαφνικά φαίνονται τόσο ασήκωτα
Τα χέρια σου που μ’ αγκαλιάζανε
Λίγο πριν μέσα στη νύχτα
Η βάρκα μου φεύγει, πάει κάπου
Οι άνθρωποι χωρίζουν
Λησμονώ, λησμονώ
Αργότερα, κάπου αλλού σε ένα μπαρ από μαόνι
Τα βιολιά παίζουν πάλι για μας
Το τραγούδι μας, αλλά λησμονώ
Αργότερα τα μάγουλα αποχωρίζονται
Όλα γίνονται τόσο θολά και
Λησμονώ, λησμονώ
Σύντομος, ο χρόνος είναι τόσο σύντομος
Η αντίστροφη μέτρηση της νύχτας
Όταν η αγάπη μας περνάει στην λήθη
Σύντομος, ο χρόνος είναι τόσο σύντομος
Όταν τα δάχτυλά σου χαϊδεύουν
Την γραμμή της ζωής μου
Χωρίς ούτε ένα βλέμμα
Οι άνθρωποι απομακρύνονται
Σε μια πλατφόρμα τρένου
Λησμονώ, λησμονώ
Υπάρχουν πολλές μεταγραφές αυτού του κομματιού με ποικίλους συνδυασμούς οργάνων. Μια παράσταση του Λετονού Βιολονίστα Gidon Kremer απ' το CD του Hommage a Piazzolla. Όπως όλη η σπουδαία μουσική, το Oblivion φέρνει στο νου ένα σύνθετο μείγμα αισθημάτων που δεν είναι εύκολο να το πει κανείς με λόγια. Άραγε τι συναισθήματα ξυπνούν σε σας όταν το ακούτε; Εκτός από την μελωδία, προσέξτε και την αρμονία και τον ρυθμό του κομματιού.
Σαν αντίθεση, ας απολαύσουμε μια εξαίρετη ορχηστρική διασκευή που εκτελείται από την Συμφωνική Ορχήστρα του Μόντρεαλ υπό την καθοδήγηση του Σαρλ Ντυτουά (Charles Dutoit)
Υπάρχει κι ένα σπουδαίο σονέτο του δικού μας Λορέντζου Μαβίλη με τον τίτλο Λήθη
