Στις αρχές Μαρτίου του 1873, η Νάπολη ήταν βυθισμένη σε μια παράξενη αναμονή. Η Aida του Βέρντι, που όλοι περίμεναν με ανυπομονησία, καθυστέρησε ξαφνικά: η Teresa Stolz, η μεγάλη υψίφωνος και μούσα του συνθέτη, αρρώστησε απροειδοποίητα. Κι έτσι ο Βέρντι, που είχε ταξιδέψει για να επιβλέψει τις πρόβες, βρέθηκε ξαφνικά με άπλετο χρόνο. Έναν χρόνο που δεν είχε ζητήσει, αλλά που του δόθηκε σαν κενό ανάμεσα σε δύο αναπνοές.
Μέσα σε αυτή τη σιωπή, σχεδόν από ανία, σχεδόν από περιέργεια, άρχισε να γράφει κάτι που δεν είχε τολμήσει ποτέ: μουσική δωματίου. Ένα κουαρτέτο εγχόρδων. «Για να περάσει η ώρα», θα έλεγε αργότερα. Μα η ώρα, όταν την πιάνει ένας Βέρντι, δεν περνάει ποτέ αθώα.
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 1st Movement (Allegro)
Το Κουαρτέτο σε μι ελάσσονα γεννήθηκε έτσι, όχι από ανάθεση, όχι από σκηνική ανάγκη, αλλά από μια απροσδόκητη παύση. Κι όταν ολοκληρώθηκε, δεν παρουσιάστηκε με τυμπανοκρουσίες. Αντίθετα, παίχτηκε σχεδόν κρυφά, την 1η Απριλίου 1873, δύο μέρες μετά την πρεμιέρα της Aida, σε μια μικρή βραδιά στη βίλα του συνθέτη. Οι αδελφοί Pinto στα βιολιά, ο Salvadore στη βιόλα και ο Giarritiello στο τσέλο - μουσικοί του San Carlo, άνθρωποι της καθημερινότητάς του - το έπαιξαν σαν να δοκίμαζαν ένα μυστικό που δεν ήξεραν ακόμη αν έπρεπε να το αποκαλύψουν.
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 2nd Movement (Andantino)
Ο Βέρντι, πάντα επιφυλακτικός με ό,τι δεν είχε γραφτεί για τη σκηνή, σχολίασε το έργο με εκείνη την αφοπλιστική του απλότητα:
«Έγραψα ένα κουαρτέτο κατά τις ώρες της αναψυχής μου στη Νάπολη. Το έπαιξαν ένα βράδυ στο σπίτι μου, χωρίς να δοθεί καμμιά σπουδαιότητα σ’ αυτό και χωρίς να καλέσω κάποιον ειδικά. Μόνο επτά ή οκτώ άτομα ήταν παρόντα… Δεν ξέρω αν είναι ωραίο ή άσχημο· το μόνο που ξέρω είναι ότι είναι ένα κουαρτέτο».
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 3rd Movement (Prestissimo)
Κι όμως, όσοι το άκουσαν - και όσοι το διάβασαν αργότερα - κατάλαβαν ότι δεν ήταν «απλώς» ένα κουαρτέτο. Οι φίλοι του και ο εκδότης του επέμεναν, σχεδόν τον πίεσαν, μέχρι που το έργο εκδόθηκε τρία χρόνια αργότερα, το 1876. Ο Saint‑Saëns το χαρακτήρισε «έργο μεγάλου δασκάλου». Άλλοι είδαν σε αυτό έναν Βέρντι που δεν είχε ανάγκη από σκηνή για να είναι δραματικός.
Η δομή του είναι καθαρή, σχεδόν κρυστάλλινη: Allegro – Andantino – Prestissimo – και μια τελική φούγκα που μοιάζει να ξεπηδά από έναν άλλο κόσμο, σαν να ήθελε ο Βέρντι να αποδείξει - ίσως μόνο στον εαυτό του - ότι η τεχνική του μπορούσε να σταθεί δίπλα στους μεγάλους της απόλυτης μουσικής. Κι όμως, τίποτα δεν είναι επιδεικτικό. Όλα κυλούν με εκείνη την αίσθηση του «ανθρώπινου» που χαρακτηρίζει τον Βέρντι: πάθος χωρίς υπερβολή, δραματικότητα χωρίς σκηνή, καθαρότητα χωρίς ψυχρότητα.
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 4th Movement (Scherzo. Fuga.)
Σήμερα, το Κουαρτέτο σε μι ελάσσονα θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα μουσικής δωματίου του 19ου αιώνα. Όχι επειδή ο Βέρντι ήταν ο Βέρντι, αλλά επειδή το έργο στέκεται μόνο του, με τη δική του φωνή. Μια φωνή που γεννήθηκε από μια αναγκαστική σιωπή, από μια καθυστέρηση, από μια απουσία, και που τελικά απέδειξε ότι ακόμη και όταν ο Βέρντι «ξεκουράζεται», γράφει μουσική που μένει.
To 1804 στην Ραβένα όταν ο Ροσίνι ήταν περίπου 12 ετών έγραψε έξι σονάτες για έγχορδα (δύο βιολιά, τσέλο και και κοντραμπάσο). Η ασυνήθιστη χρήση των συγκεκριμένων οργάνων έχει την αιτία της στο ότι αυτά τα όργανα είχε στην διάθεσή του ο μικρούλης συνθέτης. Γράφτηκαν για έναν νεαρό έμπορο, τον Agostino Triossi.
Tempest: Ivan Aivazovsky
Οι σονάτες αυτές είναι ευχάριστη καλοκαιρινή διασκέδαση στην εξοχή κι έχουν γίνει διάσημες για μικρά σύνολα ποικίλων οργάνων. Ο Ροσίνι εξέδωσε παραλλαγές τους για κλασικό κουαρτέτο το 1823 και το 1824 στο Παρίσι κι αργότερα στο Λονδίνο. Έχουν γίνει δε διασκευές από άλλους για φλάουτο, βιολί, βιόλα και τσέλο. Ή για φλάουτο, κλαρινέτο, φαγκότο και κόρνο καθώς και για σόλο πιάνο.
G. Rossini σαν νεαρό αγόρι
Στην παρτιτούρα έγραψε ο Ροσίνι για την προέλευσή τους, περιγράφοντάς τες σαν "έξι απαίσιες σονάτες που έγραψα στα πολύ νεανικά μου χρόνια, πριν ακόμη έχω έστω κι ένα μάθημα για την χρήση του μπάσου κοντίνουο. Γράφτηκαν και αντιγράφτηκαν μέσα σε τρεις μέρες και παίχθηκαν μ' ένα σκυλίσιο τρόπο από τον Τριόσι (κόντρα μπάσο), τον εξάδεφό του Μόρι (πρώτο βιολί), τον αδελφό του Μόρι (τσέλο) κι εμένα στο δεύτερο βιολί - όχι λιγότερο σκυλίσια από τους άλλους".
Φυσικά δεν πιστεύουμε λέξη απ' αυτά που λέει ο Ροσίνι.
Η τελευταία σονάτα που παρουσιάζω στο μικρό μου αφιέρωμα, η έκτη, είναι η μόνη που έχει ένα ψευδώνυμο "Καταιγίδα" και στην τελευταία κίνηση, που ξεκινάει με την παροιμιώδη νηνεμία πριν από την καταιγίδα, μερικές αστραπές σε απόσταση, έπειτα τον άνεμο που σταδιακά επιταχύνεται, μερικές σταγόνες βροχής και μετά την πλήρη μανία μιας μικρής 4φωνης καταιγίδας.
Στο βίντεο που ακολουθεί ακούμε την έκτη σονάτα στην μορφή που την έγραψε ο Ροσίνι στα 12 χρόνια του.
G. Rossini: La Tempesta - VI Sonata a quattro in D major (Ravenna, 1804)
Ο Αντόνιο Βιβάλντι γεννήθηκε στις 4 Μαρτίου 1678 στην Βενετία. Ήταν γιός του βιολονίστα Giovanni Battista, ο οποίος ήταν κορυφαίος βιολονίστας της ορχήστρας του παρεκκλήσιου του Αγ. Μάρκου και ο οποίος υπήρξε και δάσκαλος βιολιού του μικρού Αντόνιο. Ο Αντόνιο ήταν προορισμένος να ακολουθήσει το επάγγελμα του κληρικού αλλά λόγω χρόνιου αναπνευστικού προβλήματος εξαιρέθηκε από τις λειτουργίες της εκκλησίας για να αφιερωθεί αποκλειστικά στην μουσική. Επειδή δε είχε κόκκινα μαλλιά του δόθηκε το παρατσούκλι "il prete rosso " δηλαδή ο κοκκινοτρίχης παπάς.
Antonio Vivaldi
Έγινε σπουδαίος βιολονίστας και το 1703 πήρε την θέση του κορυφαίου βιολονίστα στο Ορφανοτροφείο Ospedale della Pietà. Εκεί σπούδαζαν μουσική κορίτσια και όσα είχαν ένα ιδιαίτερο ταλέντο γίνονταν μέλη μιας σπουδαίας χορωδίας και ορχήστρας που οι παραστάσεις της εκτιμώντο πάρα πολύ και προκαλούσαν δωρεές και κληρονομιές στο Ίδρυμα.
Έγραψε ο Charles de Brosses (Ακαδημαϊκός & Πολιτικός της Γαλλίας) για τις συναυλίες της Βενετίας: "Σ' αυτά τα Ορφανοτροφεία ακούγεται μια θεσπέσια μουσική. Υπάρχουν τέσσερα τέτοια, όλα με νόθα ή ορφανά κορίτσια ή κορίτσια που οι γονείς τους δεν είναι σε θέση να αναθρέψουν. Μεγαλώνουν με δημόσια έξοδα και εκπαιδεύονται αποκλειστικά για να διαπρέψουν στην μουσική. Τραγουδούν σαν άγγελοι και παίζουν βιολί, φλάουτο, όργανο, τσέλο και φαγκότο. Με λίγα λόγια κανένα όργανο, όσο μεγάλο κι αν είναι δεν τα τρομάζει. Είναι απομονωμένα σαν μοναχές. Σε κάθε συναυλία συμμετέχουν περίπου σαράντα κορίτσια. Σας ορκίζομαι ότι δεν υπάρχει τίποτε πιο χαριτωμένο από το να βλέπεις μια νέα και όμορφη μοναχή με την άσπρη στολή της και μ' ένα μπουκέτο από λουλούδια ροδιάς στο αυτί να παίζουν στην ορχήστρα με μια φανταστική χάρη και ακρίβεια. Οι φωνές τους είναι αξιολάτρευτες σε ποιότητα κι ελαφράδα. ... Το Ορφανοτροφείο που πηγαίνω συχνότερα είναι αυτό της Pieta, όπου η ψυχαγωγία είναι η καλύτερη. Είναι επίσης πρώτο στην τελειότητα των συμφωνιών. Τι αξιόλογη παράσταση. Εδώ ακούει κανείς την πρώτη τέλεια δοξαριά για την οποία η Όπερα των Παρισίων λανθασμένα περηφανεύεται "
(Το κείμενο είναι μετάφραση άρθρου από το βιβλίο που έχω: "A History of Western Music" των Groute & Palisca σελ.484)
Ospedale della Pietà
Ένα χαρακτηριστικό του 18ου αιώνα το οποίο σήμερα δυσκολευόμαστε να εκτιμήσουμε, κι όμως ήταν πολύ συνηθισμένο, ήταν η συνεχής απαίτηση του κοινού για καινούργια μουσική. Δεν υπήρχαν "κλασικοί" και πολύ λίγα έργα οποιουδήποτε είδους ακούγονταν για περισσότερο από δύο ή τρεις εποχές. Έτσι ο Βιβάλντι βρισκόταν σε συνεχή πίεση για καινούργια ορατόρια και κοντσέρτα για κάθε φεστιβάλ που γινόταν στην Pieta. Λέγεται ότι ο Βιβάλντι ίσως κατέχει το ρεκόρ της πιο γρήγορης γραφής σύνθεσης με την όπερά του Tito Mantio, που την ολοκλήρωσε μέσα σε πέντε μέρες. Και περηφανευόταν ότι μπορούσε να συνθέσει ένα κοντσέρτο πιο γρήγορα απ' ό,τι ένας αντιγραφέας θα αντέγραφε τις παρτιτούρες του.
Απ' την εργογραφία του Βιβάλντι έχουν σωθεί περισσότερα από 500 κοντσέρτα, από τα οποία τα 300 αφορούν σόλο όργανα. Την τιμητική του έχει το βιολί, περίπου 230. Περίπου 50 συνθέσεις εκκλησιαστικής μουσικής από μικρούς ύμνους για σόλο φωνή μέχρι ορατόρια. Έχουν αποδοθεί σ' αυτόν περίπου 50 όπερες και υπάρχουν πλήρεις περίπου 16.
To πιο γνωστό έργο του Βιβάλντι είναι " Οι Τέσσερις Εποχές". Στο αφιέρωμα αυτό θα ακούσουμε λίγα από άλλα κορυφαία έργα του σπουδαίου αυτού Ιταλού συνθέτη της Μπαρόκ περιόδου.
GLORIA IN EXCELSIS DEO. Antonio Vivaldi.
***
Μια άρια:
Σ' αυτόν τον κόσμο δεν υπάρχει ειλικρινής ειρήνη
Χωρίς πίκρες. Αγνή κι Αληθινή
Vivaldi - ''Nulla in mundo pax sincera''
***
Την πρώτη κίνηση του κοντσέρτου για όμποε που φαίνεται ότι γράφηκε για μια ορφανή κοπέλα με το όνομα Πελεγκρίνα
Vivaldi: Oboe Concerto In C Major, RV 450, 1. Allegro molto
***
Όπως πολλοί συνθέτες της εποχής του, έτσι κι ο Βιβάλντι αντιμετώπισε οικονομικά προβλήματα στα τελευταία χρόνια της ζωής του. Οι συνθέσεις του δεν ήταν πια σε τόσο μεγάλη ζήτηση όπως παλιά στην Βενετία. Η αλλαγή των μουσικών απαιτήσεων έφεραν τις δικές του εκτός μόδας. Έτσι ο Βιβάλντι αποφάσισε να πουλήσει ένα μεγάλο μέρος των χειρογράφων του σε ευτελείς τιμές ώστε να εξασφαλίσει το ταξίδι του στην Βιέννη. Οι αιτίες της αναχώρησής του από την Βενετία δεν είναι ξεκάθαρες, αλλά φαίνεται πιθανό ότι, μετά την συνάντησή του με τον Αυτοκράτορα Κάρολο VI, ήλπιζε να αναλάβει την θέση του συνθέτη της αυτοκρατορικής αυλής. Λίγο μετά την άφιξή του στην Βιέννη όμως, ο Κάρολος VI πέθανε κι έτσι έχασε την αυτοκρατορική προστασία και κάποια σίγουρη πηγή εισοδήματος. Σύντομα έφτασε στα όρια της φτώχειας και πέθανε τη νύχτα 27 προς 28 Ιουλίου 1741 σε ηλικία 63 ετών από κάποια εσωτερική λοίμωξη σ' ένα σπίτι που ανήκε στην χήρα ενός Βιεννέζου σαγματοποιού.
Vivaldi - Violin Sonata No 2 in A major, Op 2
Η μουσική του Βιβάλντι ήταν καινοτόμος. Έδωσε λάμψη στην φόρμα και στην ρυθμική δομή των κοντσέρτων καθώς αναζητούσε να βρει αρμονικές αντιθέσεις και πρωτότυπες μελωδίες και θέματα. Πολλές από τις συνθέσεις του είναι φανταχτερές και κεφάτες.
Ο Γ.Σ. Μπαχ έχει επηρεαστεί βαθειά από τα κοντσέρτα και τις άριες του Βιβάλντι στα έργα του "Κατά Ιωάννη Πάθη", "Κατά Ματθαίον Πάθη" και στις καντάτες του. Μετέγραψε δε πολλά από τα έργα του.
Η Σελήνη, η κυρία της ψυχής, που ετυμολογείται απ' το "σέλας" (φως) λατρευόταν από την αρχαιότητα, με τους προγόνους μας να δίνουν ιδιαίτερη βαρύτητα στις φάσεις του φεγγαριού.
Σελήνη που κατοικήθηκε (μελλοντικός κόσμος)
Ο Κάρλο Γκολντόνι ( Carlo Goldoni 25/2/1707 - 6/2/1793) ήταν ένας Ιταλός θεατρικός συγγραφέας και λιμπρεττίστας. Τα έργα του περιλαμβάνουν τα πιο ξακουστά κι αγαπημένα θεατρικά έργα της Ιταλίας. Λάτρευαν οι ακροατές τα έργα του Γκολντόνι για την εξυπνάδα τους και την ειλικρίνειά τους. Καθρέπτιζαν τους πολίτες της εποχής του, παρουσιάζοντας στο θέατρο τις ζωές τους, τις αξίες τους αλλά και τις αντιθέσεις των μεσαίων τάξεων που ξεπρόβαλαν.
Carlo Goldoni
Ένα από αυτά τα έργα είναι κι "Ο Κόσμος στην Σελήνη" (Il mondo della luna) το λιμπρέττο που χρησιμοποίησε ο Φραντς Γιόζεφ Χάυντν, αλλά κι άλλοι συνθέτες πριν από αυτόν, με μεγάλη επιτυχία. Η σύνθεση του Χάυντν παρουσιάστηκε στις εορταστικές εκδηλώσεις του γάμου του κόμη Νικόλαου Εστερχάζυ, νεώτερου γιου του πρίγκηπα Νικόλαου Εστερχάζυ, υποστηρικτή του Χάυντν και της κόμισσας Μαρίας Άννας Βισενβολφ το 1777.
Joseph Haydn
Η Υπόθεση με λίγα λόγια:
Ο πατέρας αντιτίθεται στον γάμο των δυο θυγατέρων του και της βοηθού τους με τρεις άνδρες που είναι ερωτευμένες, επειδή είναι φτωχοί. Ο ένας απ' τα αγόρια εξάπτει την φαντασία του πατέρα καταστρώνοντας ένα σχέδιο. Του δείχνει μέσα από ένα αυτοσχέδιο τηλεσκόπιο σκηνές που υποτίθεται ότι είναι στο φεγγάρι, που όμως είναι αρκετά σκανδαλιστικές, διότι πέρναγε μπροστά απ' τον φακό καρικατούρες. Αυτός εντυπωσιάζεται και του δίνει χρήματα. Μετά από διάφορες κωμικές σκηνές, του έταξαν ότι θα τον μεταφέρουν εκεί. Τον πότισαν με ποτά, αποκοιμήθηκε κι όταν ξύπνησε ήταν ντυμένος παράξενα, με ρούχα που ταιριάζουν στην χώρα της Σελήνης. Εκεί, με τεχνάσματα όλοι συνεννοημένοι, παρίστανται στους τρεις γάμους, με τις θυγατέρες, την βοηθό και τους νεαρούς μασκαρεμένους επίσης. Όταν ο πατέρας αντιλαμβάνεται την συνωμοσία είναι αργά, αλλά τελικά δίνει την συγκατάθεσή του κι έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα.
Ας ακούσουμε την εισαγωγή της όπερας αυτής
Franz Joseph Haydn - The World on the Moon: Overture
Όπως είπαμε, το λιμπρέττο του Γκολντόνι υπήρξε πηγή έμπνευσης και για άλλους συνθέτες όπως του Γκαλούπι που έγραψε μια όπερα. Ας ακούσουμε μια άρια από την όπερα αυτή που πρωτοπαρουσιάστηκε στις 29 Ιανουαρίου 1750.
Baldassare Galuppi: Il Mondo della Luna
Ένας ακόμη συνθέτης της κωμικής αυτής όπερας είναι κι ο Ιταλικής καταγωγής Πορτογάλος Πέδρο Αντόνιο Αβοντάνο (Pedro António Avondano 1714 - 1782). Ένα μικρό απόσπασμα της μουσικής του που ακούστηκε για πρώτη φορά το 1765.
Pedro António Avondano: Il Mondo della Luna
Επίσης ο Τζιοβάννι Παϊζιέλο (Giovanni Paisiello 1740-1816), έγραψε τέσσερις διαφορετικές συνθέσεις και σε μια από αυτές χρησιμοποίησε τον τίτλο: Il credulo deluso. Παρακάτω ακούμε το τέλος της πρώτης πράξης της όπεράς του, που έκανε πρεμιέρα το 1774.
