Στις αρχές Μαρτίου του 1873, η Νάπολη ήταν βυθισμένη σε μια παράξενη αναμονή. Η Aida του Βέρντι, που όλοι περίμεναν με ανυπομονησία, καθυστέρησε ξαφνικά: η Teresa Stolz, η μεγάλη υψίφωνος και μούσα του συνθέτη, αρρώστησε απροειδοποίητα. Κι έτσι ο Βέρντι, που είχε ταξιδέψει για να επιβλέψει τις πρόβες, βρέθηκε ξαφνικά με άπλετο χρόνο. Έναν χρόνο που δεν είχε ζητήσει, αλλά που του δόθηκε σαν κενό ανάμεσα σε δύο αναπνοές.
Μέσα σε αυτή τη σιωπή, σχεδόν από ανία, σχεδόν από περιέργεια, άρχισε να γράφει κάτι που δεν είχε τολμήσει ποτέ: μουσική δωματίου. Ένα κουαρτέτο εγχόρδων. «Για να περάσει η ώρα», θα έλεγε αργότερα. Μα η ώρα, όταν την πιάνει ένας Βέρντι, δεν περνάει ποτέ αθώα.
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 1st Movement (Allegro)
Το Κουαρτέτο σε μι ελάσσονα γεννήθηκε έτσι, όχι από ανάθεση, όχι από σκηνική ανάγκη, αλλά από μια απροσδόκητη παύση. Κι όταν ολοκληρώθηκε, δεν παρουσιάστηκε με τυμπανοκρουσίες. Αντίθετα, παίχτηκε σχεδόν κρυφά, την 1η Απριλίου 1873, δύο μέρες μετά την πρεμιέρα της Aida, σε μια μικρή βραδιά στη βίλα του συνθέτη. Οι αδελφοί Pinto στα βιολιά, ο Salvadore στη βιόλα και ο Giarritiello στο τσέλο - μουσικοί του San Carlo, άνθρωποι της καθημερινότητάς του - το έπαιξαν σαν να δοκίμαζαν ένα μυστικό που δεν ήξεραν ακόμη αν έπρεπε να το αποκαλύψουν.
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 2nd Movement (Andantino)
Ο Βέρντι, πάντα επιφυλακτικός με ό,τι δεν είχε γραφτεί για τη σκηνή, σχολίασε το έργο με εκείνη την αφοπλιστική του απλότητα:
«Έγραψα ένα κουαρτέτο κατά τις ώρες της αναψυχής μου στη Νάπολη. Το έπαιξαν ένα βράδυ στο σπίτι μου, χωρίς να δοθεί καμμιά σπουδαιότητα σ’ αυτό και χωρίς να καλέσω κάποιον ειδικά. Μόνο επτά ή οκτώ άτομα ήταν παρόντα… Δεν ξέρω αν είναι ωραίο ή άσχημο· το μόνο που ξέρω είναι ότι είναι ένα κουαρτέτο».
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 3rd Movement (Prestissimo)
Κι όμως, όσοι το άκουσαν - και όσοι το διάβασαν αργότερα - κατάλαβαν ότι δεν ήταν «απλώς» ένα κουαρτέτο. Οι φίλοι του και ο εκδότης του επέμεναν, σχεδόν τον πίεσαν, μέχρι που το έργο εκδόθηκε τρία χρόνια αργότερα, το 1876. Ο Saint‑Saëns το χαρακτήρισε «έργο μεγάλου δασκάλου». Άλλοι είδαν σε αυτό έναν Βέρντι που δεν είχε ανάγκη από σκηνή για να είναι δραματικός.
Η δομή του είναι καθαρή, σχεδόν κρυστάλλινη: Allegro – Andantino – Prestissimo – και μια τελική φούγκα που μοιάζει να ξεπηδά από έναν άλλο κόσμο, σαν να ήθελε ο Βέρντι να αποδείξει - ίσως μόνο στον εαυτό του - ότι η τεχνική του μπορούσε να σταθεί δίπλα στους μεγάλους της απόλυτης μουσικής. Κι όμως, τίποτα δεν είναι επιδεικτικό. Όλα κυλούν με εκείνη την αίσθηση του «ανθρώπινου» που χαρακτηρίζει τον Βέρντι: πάθος χωρίς υπερβολή, δραματικότητα χωρίς σκηνή, καθαρότητα χωρίς ψυχρότητα.
Verdi (1813-1901) String Quartet E minor - 4th Movement (Scherzo. Fuga.)
Σήμερα, το Κουαρτέτο σε μι ελάσσονα θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα μουσικής δωματίου του 19ου αιώνα. Όχι επειδή ο Βέρντι ήταν ο Βέρντι, αλλά επειδή το έργο στέκεται μόνο του, με τη δική του φωνή. Μια φωνή που γεννήθηκε από μια αναγκαστική σιωπή, από μια καθυστέρηση, από μια απουσία, και που τελικά απέδειξε ότι ακόμη και όταν ο Βέρντι «ξεκουράζεται», γράφει μουσική που μένει.
Τα δώδεκα κομμάτια Cypresses (Κυπαρίσσια) για κουαρτέτο εγχόρδων Β.152 προέρχονται από τα 18 ερωτικά τραγούδια για φωνή και πιάνο που γράφηκαν απ’ τον Ντβόρζακ σε μια περίοδο 17 ημερών. Η πηγή των Cypresses ήταν ο ανεκπλήρωτος έρωτας. Το 1865 η Josefina Ermakova, μια 16χρονη ηθοποιός ήταν μαθήτρια του Ντβόρζακ (1841 – 1907). Την ερωτεύθηκε παράφορα αλλά δεν κέρδισε την ανταπόκρισή της. Ο Ντβόρζακ ξεπέρασε το επεισόδιο, βέβαια, αλλά εκείνο τον καιρό έθαψε την λύπη του στην ερωτική ποίηση του Gustav Pfleger-Moravsky, Cypresses: A Collection of Lyric and Epic Poems. (Kυπαρίσσια: Συλλογή από Λυρικά κι Επικά Ποιήματα). Τα τραγούδια γράφηκαν όταν ο Ντβόρζακ ήταν 24 ετών.
Κυπαρίσσια: Βαν Γκογκ
Βάζοντας μουσική σ’ αυτά τα 18 ποιήματα της συλλογής του ποιητή, τα Κυπαρίσσια (Cypresses), ο Ντβόρζακ επεχείρησε για πρώτη φορά να συνθέσει μουσική σε ποίηση. Ο Ντβόρζακ ποτέ δεν εξέδωσε αυτά τα τραγούδια στην αρχική τους μορφή αλλά το υλικό αρκετών απ’ αυτά ενυπάρχει στις πρώτες δυο συμφωνίες του, στις όπερές του αλλά και σ’ άλλα φωνητικά έργα. Η πιο εκτεταμένη προσαρμογή ήταν η διασκευή 12 από αυτά τα τραγούδια για κουαρτέτο εγχόρδων το 1887, μετονομάζοντας τον κύκλο "Βραδυνά Τραγούδια" και αργότερα "Ηχώ των Τραγουδιών". Τα μέρη ήταν υπέροχα όμως ο συνθέτης δεν κατάφερε να προκαλέσει το ενδιαφέρον του εκδότη του σαν μια ακολουθία μικρών κομματιών για κουαρτέτο εγχόρδων.
Το έργο "χάθηκε" γι’ αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Ντβόρζακ, ώσπου ο μαθητής και σύζυγος της κόρης του, ο Joseph Suk, το έφερε στην επιφάνεια και ξαναδούλεψε εκτεταμένα δέκα απ’ τα τραγούδια. Τελικά, το 1957 οι αρχικές μεταγραφές των Cypresses για κουαρτέτο εγχόρδων δημοσιεύθηκαν πλήρεις. Στα περισσότερα μέρη, το πρώτο βιολί επέχει την θέση που ήταν αρχικά γραμμένη για την φωνή.
Στα άλλα μέρη ο Ντβόρζακ (μέχρι το 1887 υπήρξε κορυφαίος της μουσικής δωματίου) υφαίνει απρόσκοπτα την μουσική των εγχόρδων. Όπως ο σχολιάζει ο Otakar Sourek (αυθεντία στην μουσική δωματίου του Ντβόρζακ):
"Δεν είναι απαραίτητο να αναλύσουμε την θεματική δομή αυτών κομματιών-μινιατούρων...Είναι απλές μορφές τραγουδιών, με ήρεμο φωνητικό χαρακτήρα, βασισμένες σε μια κύρια θεματική ιδέα, που η μορφή τους εξελίσσεται φυσικά απ’ την γραμμή και το ύφος των λέξεων στα οποία είναι δομημένη και όχι σε συμφωνία μ’ οποιεσδήποτε αμιγώς μουσικές αρχές σύνθεσης. Είναι, όμως, αναμφισβήτητα κομμάτια της αληθινής χάρης και μοναδικότητας του Ντβόρζακ."
Τα κομμάτια αυτά είναι εξαιρετικές εκφράσεις της αγάπης και της προσμονής, της αισιοδοξίας και της παραίτησης, που μας θυμίζουν πόσο μελωδικά προικισμένος ήταν, ένα θεϊκό δώρο που είχε ο Ντβόρζακ και που τόσο θαύμαζε ο Μπραμς.
Θα παραθέσω τα υπέροχα αυτά κουαρτέτα με το αντίστοιχο ποίημα, (σε όσα βρήκα) απ’ το οποίο εμπνεύσθηκε το τραγούδι. Η ελεύθερη απόδοση από την Αγγλική μετάφραση είναι δική μου.
1. Το ξέρω στις γλυκιές ματιές σου
A. Dvořák Cypresses No.1
***
2. Σε πολλούς κατοικεί ο θάνατος της καρδιάς
A. Dvořák Cypresses No.2
Σε πολλούς κατοικεί ο θάνατος της καρδιάς Σαν σε μια σκοτεινή έρημο Σε μια τέτοια καρδιά, υπάρχει μόνο χώρος Για θλίψη και αρρώστια
Μπαίνει η φλεγόμενη αγάπη
Μέσα στην καρδιά, να την παραπλανήσει,
Η λυπημένη καρδιά μαραζώνει
Και νομίζει ότι είναι ερωτευμένη.
Σ' αυτή τη γλυκιά κατάσταση,
Την κατάσταση του παραδείσου
Η πεθαμένη καρδιά ξαναζωντανεύει
Και τραγουδά, τραγουδά το παλιό της τραγουδάκι.
***
3. Στην γλυκιά δύναμη των ματιών σου
A. Dvořák Cypresses No.3
Ευχαρίστως θα χανόμουν
Στην γλυκιά δύναμη των ματιών σου
Αν δεν με ξαναζωντάνευε
Το όμορφο χαμόγελό σου
Θα διάλεγα πάντα ευχαρίστως αυτό τον γλυκό θάνατο
Με αυτή την αγάπη στο στήθος μου:
Αλλά μόνο αν ήξερα ότι τα γλυκά σου χείλη
Θα με ξυπνούσαν από την ανάπαυσή μου
***
4. Αχ, η αγάπη μας δεν ανθίζει
A. Dvořák Cypresses No.4
Αχ, η αγάπη μας δεν ανθίζει
στην επιθυμητή ευτυχία της .
Και αν άνθιζε, δεν θα διαρκούσε πολύ.
Γιατί ένα δάκρυ κλέβει παθιασμένα φιλιά;
Γιατί, ενώ είμαι ερωτευμένος μ' αγκαλιάζει αυτό το άγχος;
Αχ, πικρός είναι ο χωρισμός εκεί που η ελπίδα ακόμη ζεί
Γιατί η κρδιά ξέρει ότι η ελπίδα σύντομα θα χαθεί.
***
5. Εδώ αναζητώ το αγαπημένο γράμμα σου
A. Dvořák Cypresses No.5
***
6. Ω, χρυσό αγαπημένο ρόδο
A. Dvořák Cypresses No.6
***
7. Χασομερώ στο σπίτι της αγαπημένης μου
A. Dvořák Cypresses No.7
Χασομερώ στο σπίτι της αγαπημένης μου,
Το σπίτι που κάποτε ζούσε η αγάπη.
Ακόμη ματώνω απ' τις πληγές τις αγάπης
Αυτές τις γλυκές πληγές,
που σε αγαπούσα μάταια.
Με καλυμμένα μάτια νιώθω τα βήματά σου να με πλησιάζουν
Ανοίγω τα χέρια μου να σ' αγκαλιάσω
Αλλά μόνο δάκρυα νιώθω στα μάτια μου.
Ω, πού είσαι καλή μου, πού
Δεν έρχεσαι στην αγκαλιά μου;
Θα νιώσω ποτέ ξανά στην καρδιά μου
Την ευτυχία να σε κρατάω;
***
8. Στο δάσος δίπλα στο ποταμάκι
A. Dvořák Cypresses No.8
Στο δάσος δίπλα στο ποταμάκι
Στέκομαι ολομόναχος
Και χαμένος στις σκέψεις μου
Κοιτάζω την δίνη του ρεύματος
Εκεί βλέπω μια παλιά πέτρα
Που πάνω της περνάει το νερό.
Κι αυτη η πέτρα κάτω απ' τα κύματα
Πάντα σηκώνεται και πέφτει.
Η πέτρα πολεμάει τα κύματα,
Και τελικά ανατρέπεται.
Πότε επιτέλους τα κύματα της ζωής
Θα με σαρώσουν απ' αυτόν τον κόσμο;
***
9. Ω εσύ αγαπητή της ψυχής μου
A. Dvořák Cypresses No.9
Ω εσύ αγαπητή της ψυχής μου
Που θα ζεις στην καρδιά μου για πάντα:
Οι σκέψεις μου σε αγκαλιάζουν
Κι ας μας χωρίζει η σκληρή μοίρα.
Ω, αν ήμουν ένας κύκνος που τραγουδάει,
Θα πέταγα σε σένα
Με την τελευταία μου πνοή,
Να σου τραγουδήσω με την καρδιά μου
Αχ, με την τελευταία μου πνοή.
***
10. Εκεί στέκεται ένα αρχαίος βράχος
A. Dvořák Cypresses No.10
***
11. Πάνω απ' το τοπίο που κυριαρχείται από ανέμελα όνειρα
A. Dvořák Cypresses No.11
Πάνω απ' το τοπίο που κυριαρχείται από ανέμελα όνειρα
Απλώνεται η καθαρή νύχτα του Μάη.
Απαλά ένα αεράκι περνάει μέσα απ' τα φύλλα,
Από τον ουρανό η ηρεμία κατεβαίνει.
Τα λουλούδια κοιμούνται,
και μέσα από το δάσος
Σαν κρυφή χορωδία
τραγουδάει το ρυάκι.
Η πλούσια φύση στοχάζεται μακάρια,
Τίποτε δεν μένει να φέρει σύγκρουση.
Τα αστέρια μαζεύονται για να φέρουν το φως,
Η γη συγχωνεύεται στην σφαίρα του ουρανού.
Αλλά στην καρδιά μου,
εκεί που κάποτε άνθιζε η ευλογία,
Τώρα μόνο η αρρώστια μένει.
***
12. Ρωτάς γιατί το τραγούδι μου είναι καταιγίδα
A. Dvořák Cypresses No.12
***
Αν θέλετε να ακούσετε ολόκληρο τον κύκλο για φωνή και πιάνο χωρίς διακοπή αλλά και με ενδείξεις για την χρονική στιγμή που αρχίζει το καθένα αυτά τα αριστουργήματα, δείτε το παρακάτω βίντεο:
Antonín Dvořák - B 11 Cypresses
Ας ακούσουμε το τελευταίο με τενόρο και πιάνο, πριν μεταγραφεί σε κουαρτέτο.
Cyprise (Cypresses) , B. 11: No. 18. Ty se ptas proc moje zpevy bouri (You are asking why)
