Στο κείμενο που ακολουθεί θέλησα να δώσω μια ήρεμη, εορταστική νότα στον χρόνο που φεύγει.Διάλεξα μερικά μουσικά κομμάτια που, το καθένα με τον δικό του τρόπο, φωτίζουν τη στιγμή της μετάβασης: από την ομίχλη προς το φως, από την προσμονή προς την αρχή. Είναι μια μικρή τελετουργία για την αλλαγή του χρόνου. Μια διαδρομή μέσα από ήχους που ανασαίνουν, θυμούνται, υπόσχονται.
Στην αρχή, πριν ακόμη ο χρόνος αποφασίσει να αλλάξει, υπάρχει μια λεπτή ομίχλη. Ο αέρας μοιάζει να κρατά την αναπνοή του, σαν να περιμένει ένα αόρατο νεύμα. Είναι η στιγμή που ο κόσμος δεν είναι ούτε παλιός ούτε νέος, απλώς αιωρείται.
Και τότε, μέσα από αυτή τη σιωπηλή αιώρηση, αρχίζει να ακούγεται ένα απαλό πιάνο. Όχι μελωδία που δηλώνει κάτι, αλλά μια σκέψη που δοκιμάζει τις πρώτες της λέξεις. Οι ηλεκτρονικές υφές απλώνονται σαν λεπτή χειμωνιάτικη ομίχλη, και ο κόσμος φωτίζεται από ένα γαλακτερό, τρυφερό φως. Ο χρόνος δεν αλλάζει με θόρυβο, αλλάζει με μια ήρεμη, σχεδόν ανεπαίσθητη αναπνοή.
Ólafur Arnalds - Near Light
Όταν η ομίχλη αρχίζει να αραιώνει, εμφανίζεται ένα μικρό, καθαρό φως. Όχι εκτυφλωτικό· ένα φως που μοιάζει με κερί σε παρεκκλήσι, με φωνές που ψιθυρίζουν ευχές χωρίς να ξέρουν ακόμη τι σημαίνουν. Είναι η στιγμή της αθωότητας, της απλής, σχεδόν παιδικής προσμονής. Η χορωδία μοιάζει να λέει: «Κάτι νέο έρχεται. Ας το υποδεχτούμε καθαρά».
Και το φως περνά από το παράθυρο σαν λεπτή λωρίδα χειμωνιάτικου ήλιου.
"A New Year Carol" Benjamin Britten
Καθώς πλησιάζουν τα μεσάνυχτα, ο κόσμος αλλάζει ρυθμό. Οι σκέψεις αρχίζουν να γυρίζουν κυκλικά, σαν εκκρεμές που δεν μετράει τον χρόνο αλλά τον μεταμορφώνει. Κάθε επανάληψη μοιάζει με υπόσχεση που ωριμάζει σιωπηλά. Η νύχτα αντιστέκεται λίγο ακόμη. Τίποτα δεν κορυφώνεται , όλα απλώς επιμένουν.
Είναι η στιγμή πριν από την αλλαγή, όταν όλα μοιάζουν πιθανά και τίποτα ακόμη δεν έχει ειπωθεί.
Satyagraha: Act II: Confrontation and Rescue
Και τότε, σαν να ανοίγει η αυλαία ενός μικρού, ιδιωτικού θεάτρου, αρχίζει να ακούγεται ένα βαλς. Όχι θριαμβευτικό· ένα βαλς που χαμογελά μελαγχολικά, σαν άνθρωπος που χορεύει ενώ σκέφτεται κάτι που δεν λέγεται. Η χαρά περνάει, αλλά πάντα με μια μικρή ρωγμή. Το βαλς στριφογυρίζει όχι για να ζαλιστεί, αλλά για να θυμηθεί.
Και μέσα σε αυτή τη γλυκόπικρη κομψότητα, ο νέος χρόνος μπαίνει —όχι σαν θρίαμβος, αλλά σαν μια ήσυχη υπόσχεση που περιμένει να την ανακαλύψεις.
Η μελοποίηση του Le Papillon et la Fleur (Η Πεταλούδα και το Λουλούδι) είναι το πρώτο δημοσιευμένο έργο του Gabriel Fauré (Op. 1, No. 1) — ένα είδος μουσικής “γέννησης” του συνθέτη. Συντέθηκε το 1868 και εκδόθηκε λίγο αργότερα, όταν ο Fauré ήταν μόλις 23 ετών.
Το τραγούδι αυτό είναι απ’ τα πολύ πρώιμα της καριέρας του Φωρέ (1845-1924) και ήταν στην πραγματικότητα η πρώτη του δημοσιευμένη σύνθεση (op. 1/1 1865). Παρότι είναι νεανικό έργο, ήδη διακρίνεται η ευαισθησία, η λεπτότητα και η καθαρή μελωδική γραμμή που θα χαρακτηρίσουν όλη του τη δημιουργία.
To τραγούδι ή η μελωδία, όπως το αποκαλούσε ο Φωρέ, είναι μια επιδέξια απόδοση του συγκινητικά περιγραφικού ποιήματος του Β. Ουγκώ (1802-1885) Το τραγούδι περιγράφει τις ερωτικές προσεγγίσεις ενός λουλουδιού προς μια πεταλούδα που το επισκέπτεται, που το πρώτο με παράπονο εκφράζει πόσο ελεύθερα τριγυρνάει η πεταλούδα χωρίς ρίζες στην γη κι επισκέπτεται πολυάριθμα λουλούδια.
Le Papillon et La Fleur (Op.1 No.1) - Gabriel Fauré
Το ταπεινό λουλούδι είπε στην ουράνια πεταλούδα:
Μην απομακρυνθείς.
Δες πόσο αλλιώτικες είναι οι μοίρες μας:
εγώ ριζωμένο στη γη,
εσύ γεννημένη για ταξίδι.
Κι όμως αγαπιόμαστε· ζούμε μακριά από τους ανθρώπους,
έξω απ’ τον κόσμο τους,
και μοιάζουμε τόσο πολύ — λένε μάλιστα πως κι οι δυο
είμαστε λουλούδια.
Μα, αλίμονο! Ο αέρας σε παίρνει μακριά
κι η γη με κρατά δεμένη.
Τι άδικη μοίρα.
Θα ’θελα η ανάσα μου να μοσχοβολήσει το πέταγμά σου
εκεί ψηλά στον ουρανό.
Μα όχι· πας πολύ μακριά. Χάνεσαι ανάμεσα σε άπειρα άνθη,
φεύγεις πέρα,
κι εγώ μένω μονάχο, να βλέπω τη σκιά μου
να γυρίζει γύρω απ’ τα πόδια μου.
(ελεύθερη απόδοση δική μου, από την αγγλική μετάφραση του Richard Stokes)
Το εξώφυλλο του χειρόγραφου (όπου ο συνθέτης κατέβαλε μεγάλη προσπάθεια να γράψει καλλιγραφικά τον τίτλο απ’ το να ταιριάξει απόλυτα τα λόγια του ποιήματος κάτω απ’ την μουσική του) περιέχει ένα χαριτωμένο σκίτσο ενός λουλουδιού με λεπτούς βραχίονες να κοιτάζει μια πεταλούδα που τριγυρίζει φορώντας ένα στέμμα. Αυτό το σκίτσο το έκανε ο Σαιν-Σανς, δάσκαλος του Φωρέ στην École Niedermeyer, προφανώς φανερά ενθουσιασμένος για το επίτευγμα του μαθητή του.
Οι σχολιαστές σημειώνουν ότι το ύφος θυμίζει λίγο Schumann ή Mendelssohn — πιο “τραγουδιστικό”, πιο ρομαντικό, πριν ο Fauré βρει το δικό του ώριμο, αέρινο ύφος. Το ποίημα του Ουγκώ έχει μια σχεδόν παιδική, ρυθμική απλότητα. Ο Fauré το αγκαλιάζει με μια μελωδία που κυλάει απαλά, σαν διάλογος ανάμεσα σε δύο πλάσματα. Οι συνοδευτικές φιγούρες στο πιάνο μιμούνται το πέταγμα της πεταλούδας — ανάλαφρες, γρήγορες, με μικρές αναπηδήσεις. Όταν μιλά το λουλούδι, η μουσική γίνεται πιο στατική, πιο γήινη. Η πεταλούδα “φεύγει” με μικρές ανηφορικές φράσεις.Το λουλούδι “μένει” με καθοδικές, πιο γειωμένες γραμμές. Στους τελευταίους στίχους η μουσική γίνεται πιο θερμή, πιο εκτεταμένη, σαν να ανοίγει η καρδιά του λουλουδιού.
Αξίζει να σημειωθεί ότι είναι η πρώτη φορά που ο Fauré εμφανίζεται ως συνθέτης mélodie — ένα είδος στο οποίο θα γίνει αργότερα κορυφαίος. Δείχνει την αγάπη του για την ποίηση, που θα τον συνοδεύσει σε όλη του τη ζωή. Αποκαλύπτει την ικανότητά του να “ακούει” την ψυχολογία των στίχων — κάτι που ταιριάζει πολύ με τη δική σου ευαισθησία στη δραματουργία.
Η σύνθεση Nature, the Gentlest Mother (Φύση, η πιο γλυκιά μητέρα) του Aaron Copland είναι ένα λυρικό και τρυφερό έργο που ανοίγει τον κύκλο Twelve Poems of Emily Dickinson (1950), βασισμένο στο ομώνυμο ποίημα της Dickinson. Πρόκειται για μια μουσική απεικόνιση της φύσης ως μητρικής μορφής, γεμάτης κατανόηση, φροντίδα και γαλήνη
Ο Aaron Copland συνέθεσε το έργο το 1950, ως μέρος του κύκλου τραγουδιών πάνω σε ποιήματα της Emily Dickinson. Το κομμάτι ανοίγει τον κύκλο, θέτοντας τον τόνο για τις υπόλοιπες συνθέσεις. Το 1958 ο Copland το ενορχήστρωσε, δίνοντας μεγαλύτερη χρωματική ποικιλία και ατμοσφαιρικότητα
Το ποίημα
"Nature, the gentlest mother,
Impatient of no child,
The feeblest or the waywardest,
Her admonition mild
In forest and the hill
By traveller is heard,
Restraining rampant squirrel
Or too impetuous bird.
How fair her conversation,
A summer afternoon,--
Her household, her assembly;
And when the sun goes down
Her voice among the aisles
Incites the timid prayer
Of the minutest cricket,
The most unworthy flower.
When all the children sleep
She turns as long away
As will suffice to light her lamps;
Then, bending from the sky
With infinite affection
And infiniter care,
Her golden finger on her lip,
Wills silence everywhere."
Η εισαγωγή στο πιάνο δημιουργεί μια ειδυλλιακή ατμόσφαιρα, με γρήγορες φιγούρες που θυμίζουν κελάηδισμα πουλιών. Στην πρώτη στροφή, η μουσική είναι απαλή και λυρική, αντικατοπτρίζοντας την τρυφερότητα της φύσης. Στη δεύτερη στροφή, ο ρυθμός γίνεται πιο ζωηρός, αποδίδοντας την κίνηση των σκίουρων και των πουλιών. Στην τελευταία στροφή, η μουσική επιστρέφει σε τρυφερό και μητρικό ύφος, με μελωδία που θυμίζει νανούρισμα
Copland: Twelve Poems of Emily Dickinson - 1. Nature, the gentlest mother
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Η φύση, η πιο γλυκιά μητέρα, δεν θυμώνει με κανένα παιδί· ούτε με τον αδύναμο, ούτε με τον απείθαρχο. Η φωνή της είναι πάντα απαλή.
Στο δάσος και στον λόφο
ο ταξιδιώτης την ακούει
να συγκρατεί τον σκίουρο
και να ημερεύει το πουλί.
Πόσο όμορφη η συνομιλία της
ένα καλοκαιρινό απόγευμα—
το σπιτικό της, η συντροφιά της.
Κι όταν ο ήλιος δύει,
η φωνή της στις καμάρες του κόσμου
ξυπνά την προσευχή
της πιο μικρής ακρίδας,
του πιο ταπεινού λουλουδιού.
Κι όταν όλα τα παιδιά κοιμούνται,
φεύγει για λίγο,
μόνο όσο χρειάζεται
για να ανάψει τα φώτα της.
Ύστερα σκύβει απ’ τον ουρανό
με άπειρη στοργή
και άπειρη φροντίδα,
το χρυσό της δάχτυλο στα χείλη,
και επιβάλλει σιωπή παντού.
(ελεύθερη απόδοση δική μου)
Το 1958 ο Copland το ενορχήστρωσε, δίνοντας μεγαλύτερη χρωματική ποικιλία και ατμοσφαιρικότητα
Copland : "Nature, the Gentlest Mother"
Aaron Copland
Η Dickinson παρουσιάζει τη φύση ως μητέρα που δεν δυσανασχετεί με κανένα παιδί, είτε αδύναμο είτε απείθαρχο. Η φύση συγκρατεί τα ζώα και καθοδηγεί με ήπια φωνή. Το βράδυ, με άπειρη στοργή και φροντίδα, επιβάλλει σιωπή και γαλήνη σε όλα τα πλάσματα
Το έργο αποτελεί παράδειγμα της ικανότητας του Copland να μεταφράζει ποίηση σε μουσική εικόνα. Aναδεικνύει την απλότητα και καθαρότητα που χαρακτηρίζουν το ύφος του Copland. Είναι ένα από τα πιο τρυφερά και εσωτερικά τραγούδια του κύκλου, σε αντίθεση με άλλα πιο δραματικά.
Η σύνθεση του George Gershwin για το “The Man I Love” είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της συνεργασίας του με τον αδελφό του Ira, όπου η μουσική και οι στίχοι συνδυάζονται σε μια μελωδία γεμάτη νοσταλγία και τρυφερότητα.
Το τραγούδι είχε αρχικά γραφτεί για το μιούζικαλ Lady, Be Good! αλλά τελικά αφαιρέθηκε από την παράσταση, καθώς θεωρήθηκε ότι επιβράδυνε τη δράση.
George & Ira Gershwin
Η γραφή του Gershwin είναι λυρική, με μια μελωδία που ανεβαίνει και κατεβαίνει σαν αναστεναγμός, αποτυπώνοντας την προσμονή και την ελπίδα των στίχων. Χρησιμοποιεί πλούσιες jazz αρμονίες, με χαρακτηριστικές εναλλαγές συγχορδιών που δημιουργούν αίσθηση μελαγχολίας αλλά και προσδοκίας. Ο ρυθμός είναι αργός, σχεδόν σαν μπαλάντα, δίνοντας χώρο στη φωνή να εκφράσει το συναίσθημα.
Man I Love - Gershwin (Piano and Orchestra Cover)
Οι στίχοι του τραγουδιού
Someday he'll come along, The man I love And he'll be big and strong, The man I love And when he comes my way I'll do my best to make him stay He'll look at me and smile, I'll understand Then in a little while, He'll take my hand And though it seems absurd I know we both won't say a word
Maybe I shall meet him Sunday, Maybe Monday, maybe not Still I'm sure to meet him one day Maybe Tuesday will be my good news day
He'll build a little home, That's meant for two From which I'll never roam, Who would, would you And so all else above I'm dreaming of the man I love
Ελεύθερη δική μου μετάφραση
{Κάποτε θα φανεί, ο άντρας που ποθώ Με δύναμη και φως, ο άντρας που ποθώ Κι όταν στο δρόμο μου σταθεί Θα κάνω την καρδιά μου να τον κρατεί Θα με κοιτάξει, θα χαμογελάσει, θα σωπάσω Κι ύστερα απ’ το βλέμμα του το χέρι μου θα πιάσω Κι αν μοιάζει σαν όνειρο τρελό Ξέρω πως η σιωπή θα πει αυτό που ζητώ
Ίσως Κυριακή να τον συναντήσω, Ίσως Δευτέρα, ίσως να χαθώ Μα μια μέρα σίγουρα θα τον βρω Ίσως Τρίτη να ’ναι η μέρα που θα χαρώ
Θα χτίσει μια φωλιά για δυο ψυχές Κι εκεί θα μείνω πάντα, ποιος θα ’φευγε, εσύ θα ’φευγες; Κι έτσι πάνω απ’ όλα, Ονειρεύομαι τον άντρα που αγαπώ}
Αν και δεν είχε άμεση θεατρική επιτυχία, το τραγούδι έγινε σταδιακά jazz standard, ερμηνευμένο από θρυλικούς καλλιτέχνες όπως η Billie Holiday, η Ella Fitzgerald και ο Lester Young
"The Man I Love" Ella Fitzgerald
Lester Young Trio. The man I love
Το τραγούδι θεωρείται σήμερα ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του Gershwin, παρά το γεγονός ότι δεν είχε αρχικά θεατρική επιτυχία. Η μουσική του αποτυπώνει την αίσθηση της αιώνιας αναζήτησης για τον έρωτα, κάτι που ταιριάζει απόλυτα με τους στίχους του Ira Gershwin. Έγινε αγαπημένο κομμάτι για jazz μουσικούς, καθώς προσφέρει πλούσιο υλικό για αυτοσχεδιασμό. Έγινε τίτλος και κεντρικό θέμα της ταινίας "The Man I Love" (1947) ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη φήμη του.
Από τους πιο γοητευτικούς και παραγνωρισμένους συνθέτες του ρομαντισμού, ο Μαξ Μπρουχ (1838–1920) είναι σήμερα κυρίως γνωστός για το Κοντσέρτο για Βιολί αρ. 1 και το Kol Nidrei για βιολοντσέλο και ορχήστρα. Ωστόσο, το έργο του εκτείνεται σε όλα τα μουσικά είδη, με αξιοσημείωτη ποιότητα και βάθος. Το 1910, σε ηλικία 72 ετών, συνέθεσε τα Οκτώ Κομμάτια για Κλαρινέτο, Βιόλα και Πιάνο, έργο 83, για τον γιο του Μαξ Φέλιξ, έναν ανερχόμενο κλαρινετίστα.
Max Bruch
Το έργο αυτό δεν είναι απλώς μια σειρά σύντομων μινιατούρων για σαλόνι. Είναι ένα σύνολο από βαθιά εκφραστικά τρίο, γεμάτα λυρικότητα, ρομαντική αρμονία και εσωτερική ένταση. Ο Μπρουχ, αν και συντηρητικός για την εποχή του, δημιουργεί εδώ μουσική που απαιτεί αμοιβαία κατανόηση και ευαισθησία από τους ερμηνευτές, μουσική δωματίου στην πιο αυθεντική της μορφή. Το έργο αυτό δεν είναι απλώς μουσική δωματίου. Είναι μια προσωπική επιστολή από έναν πατέρα προς τον γιο του, γεμάτη τρυφερότητα, καλλιτεχνική σοφία και εσωτερική δύναμη. Ο Μαξ Μπρουχ, στο λυκόφως της ζωής του, επιλέγει να εκφραστεί μέσα από έναν συνδυασμό οργάνων που δεν ήταν συνηθισμένος - κλαρινέτο, βιόλα και πιάνο - και να χαρίσει στον γιο του ένα έργο γεμάτο αγάπη και μουσική ευγένεια.
Η πρώτη σελίδα της σύνθεσης
Μόνο δύο από τα κομμάτια φέρουν τίτλους, ενώ το τρίτο ήταν το αγαπημένο του συνθέτη. Αρχικά, κάποια από αυτά προορίζονταν να περιλαμβάνουν άρπα ως τέταρτο όργανο, αλλά η ιδέα εγκαταλείφθηκε μετά από συζητήσεις με τον εκδότη του. Για να διευκολύνει την εκτέλεση από περισσότερους μουσικούς, ο Μπρουχ διασκεύασε το μέρος του κλαρινέτου για βιολί και της βιόλας για βιολοντσέλο.
Η μουσική αυτή, γραμμένη σε μια εποχή που ο ρομαντισμός έδινε τη θέση του στον μοντερνισμό, αποτελεί έναν ύστατο ύμνο σε μια αισθητική που χανόταν. Σε μια εποχή που η μουσική άλλαζε ριζικά, με τον μοντερνισμό να ανατρέπει τις ρομαντικές φόρμες, ο Μπρουχ παρέμεινε πιστός σε μια αισθητική που υπηρέτησε με αφοσίωση. Τα Οκτώ Κομμάτια είναι γεμάτα λυρικότητα, εσωτερική ένταση και εκφραστική καθαρότητα. Δεν είναι απλώς «παλιά» μουσική, είναι μουσική που μιλά για την ανθρώπινη εμπειρία, για τη νοσταλγία, για την ομορφιά που δεν χρειάζεται να φωνάζει για να ακουστεί.
Κάθε κομμάτι έχει τον δικό του χαρακτήρα, τη δική του μικρή ιστορία. Οι εναλλαγές διάθεσης, οι αρμονικές μεταμορφώσεις, η ισορροπία ανάμεσα στα όργανα, όλα απαιτούν λεπτότητα, ευαισθησία και βαθιά επικοινωνία μεταξύ των μουσικών. Δεν είναι έργο για επίδειξη δεξιοτεχνίας, αλλά για εσωτερική ερμηνεία και συναισθηματική σύνδεση.
Το έργο αυτό, όπως και πολλά άλλα του Μπρουχ, κινδύνευσε να χαθεί. Το αυτόγραφο χειρόγραφο δεν σώζεται, και η μουσική του είχε απαγορευτεί από το ναζιστικό καθεστώς λόγω της σχέσης του με εβραϊκά θέματα. Σήμερα, η εκτέλεση αυτών των κομματιών είναι και μια πράξη μνήμης, μια υπενθύμιση ότι η τέχνη μπορεί να επιβιώσει, να συγκινήσει και να ξαναβρεί τη θέση της.
Ας ακούσουμε λοιπόν αυτά τα Οκτώ Κομμάτια όχι ως απλό μουσικό υλικό, αλλά ως προσωπική κατάθεση ενός πατέρα προς τον γιο του, ενός συνθέτη προς την τέχνη του, και ενός ανθρώπου προς την εποχή του.
1. Andante (a minor)
2. Allegro con moto (b minor)
3. Andante con moto (c minor)
4. Allegro agitato (d minor)
5. Romanian melody (f minor)
6. Night Song, Andante con moto (g minor)
7. Allegro vivace (B Major)
8. Moderato (e-flat minor)
Max Bruch's 8 Pieces for Clarinet, Viola, and Piano, Op.83
Στο παρακάτω βίντεο μπορούμε να ακούσουμε την διασκευή που έκανε ο συνθέτης για βιολί, τσέλο και πιάνο του 5ου τραγουδιού, την Ρουμάνικη μελωδία.
M.Bruch: "Rumanian Melody" from the 8 Pieces Op.83
ΠΗΓΕΣ
Wikipedia earsense henle editionsilvertrust prestomusic outheremusic
Αποχαιρετώντας τον Οκτώβριο, μια γλυκιά μελαγχολία μας διαπερνά, φέρνοντας στον νου ένα τραγούδι που έχει χαράξει ανεξίτηλα τη μνήμη του 20ού αιώνα — το «Autumn Leaves».Ένα κομμάτι που, παρ’ όλη τη λιτή του μορφή, συγκινεί ακόμη, γιατί κουβαλά τη νοσταλγία του φθινοπώρου, την απώλεια και την τρυφερότητα της μνήμης.
από Pinterest
Το τραγούδι γεννήθηκε στη Γαλλία, το 1945, με τίτλο «Les Feuilles Mortes» (Νεκρά Φύλλα), σε μουσική του Joseph Kosma και στίχους του ποιητή Jacques Prévert.
Πρωτοακούστηκε το 1946 στην ταινία Les Portes de la Nuit, ερμηνευμένο από τον Yves Montand και την Irène Joachim — μια ερμηνεία που έδωσε φωνή στη σιωπή των αποχωρισμών.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1950, ο Johnny Mercer έγραψε τους αγγλικούς στίχους, μεταμορφώνοντας το τραγούδι σε «Autumn Leaves» (Φθινοπωρινά Φύλλα). Η αγγλική εκδοχή γνώρισε τεράστια επιτυχία στις Ηνωμένες Πολιτείες και έγινε ένα από τα πιο εμβληματικά jazz standards όλων των εποχών, με πάνω από χίλιες ηχογραφήσεις.
Από το διαδίκτυο
Οι στίχοι του, απλοί και τρυφεροί, μιλούν για τη φθινοπωρινή απώλεια μιας αγάπης:
The falling leaves drift by the window The autumn leaves of red and gold I see your lips, the summer kisses The sun-burned hands I used to hold
Since you went away the days grow long And soon I'll hear old winter's song But I miss you most of all my darling When autumn leaves start to fall
{Μια ελεύθερη απόδοση στα Ελληνικά
Φθινοπωρινά φύλλα Τα φύλλα πέφτουν, στροβιλίζονται στο φως, σαν αναμνήσεις που περνούν απ’ το παράθυρο της ψυχής. Κόκκινα και χρυσαφένια, σαν τα λόγια σου, που κάποτε ζέσταιναν τις μέρες μου.
Θυμάμαι τα χείλη σου, φιλιά του καλοκαιριού, και τα χέρια σου, καμένα απ’ τον ήλιο, που κρατούσα σαν να κρατούσα τον κόσμο. Μα τώρα, καθώς τα φύλλα σωπαίνουν, νιώθω μόνο το κρύο της απουσίας σου.}
Από τον Nat King Cole και τον Frank Sinatra, μέχρι την Eva Cassidy, τον Eric Clapton και τον Roger Williams — ο καθένας το έντυσε με τη δική του ευαισθησία.
The Autumn Leaves By Nat King Cole
Η ορχηστρική εκτέλεση του Roger Williams το 1955 ανέβηκε στην κορυφή των αμερικανικών charts, σηματοδοτώντας τη διαχρονική απήχηση του τραγουδιού.
Roger Williams - Autumn Leaves - 1955
Το «Autumn Leaves» δεν είναι απλώς ένα τραγούδι για τον αποχωρισμό — είναι ένας ύμνος στη μνήμη. Μιλά για τη φθορά, την ομορφιά του τέλους και τη σιωπηλή δύναμη της νοσταλγίας. Ίσως γι’ αυτό παραμένει μέχρι σήμερα διαχρονικό, αγαπημένο από μουσικούς και ακροατές κάθε γενιάς.
Κάθε φθινόπωρο, όταν τα φύλλα αρχίζουν να πέφτουν, ο ήχος του επιστρέφει — σαν ένας ψίθυρος από παλιά, που μας θυμίζει πως ό,τι χάνεται, δεν παύει ποτέ να μας συντροφεύει. Το τραγούδι εκφράζει τη νοσταλγία και τη θλίψη του φθινοπώρου, με εικόνες από φύλλα που πέφτουν, χαμένες αγάπες και αναμνήσεις.
Το «Autumn Leaves» έχει συνδεθεί με την έννοια της απώλειας και της μετάβασης, και συχνά χρησιμοποιείται σε ταινίες, σειρές και συναυλίες για να δημιουργήσει συναισθηματική ατμόσφαιρα. Παραμένει διαχρονικό, αγαπημένο από μουσικούς και ακροατές κάθε γενιάς.
Ο William Wordsworth (7/4/1770 – 23/4/1850) ήταν ένας από τους κορυφαίους Άγγλους ποιητές του Ρομαντισμού, γνωστός για την αγάπη του προς τη φύση και την εξερεύνηση της ανθρώπινης συνείδησης μέσω της ποίησης. Ο Wordsworth πίστευε ότι η φύση είναι πηγή σοφίας και πνευματικής αναγέννησης. Η ποίησή του δεν εξυμνεί μόνο το φυσικό τοπίο αλλά και την εσωτερική εργασία του νου, όπως φαίνεται στο «Πρελούδιο». Ήταν βαθιά επηρεασμένος από την εμπειρία του στο Lake District, όπου μεγάλωσε.
To πορτραίτο του ποιητή είναι από τον ζωγράφο Benjamin Robert Haydon και βρίσκεται στην Εθνική Πινακοθήκη Πορτραίτων. Το έργο "Πρελούδιο" είναι το σπουδαιότερο έργο του ποιητή, ημιαυτοβιογραφικό, το οποίο αναθεώρησε αρκετές φορές στην ζωή του και τον τίτλο του τον έδωσε η σύζυγός του Μαίρη όταν δημοσιεύτηκε το 1850, τρεις μήνες μετά τον θάνατό του.
Απόσπασμα απ' το "Πρελούδιο" Βιβλίο Ι του Γουίλιαμ Γουέρντσγουερθ (William Wordsworth) που γεννήθηκε στις 7 Απριλίου 1770 και θεωρείται μαζί με τον Κόλεριτζ ως ιδρυτής της Ρομαντικής Ποίησης στην Αγγλία.
[...]
Το μυαλό του Ανθρώπου είναι πλασμένο όπως η αναπνοή κι η αρμονία της μουσικής. Υπάρχει μια σκοτεινή, αόρατη τέχνη που συμφιλιώνει τα ασύμφωνα στοιχεία, και τα κινεί σε μια ενιαία κοινωνία. Ω εμένα! που όλα οι τρόμοι, όλες οι πρώιμες δυστυχίες, οι λύπες, οι ταραχές, οι εξαντλήσεις, που όλες οι σκέψεις και τα αισθήματα που χύθηκαν μέσα στο νου μου, να έχουν συνθέσει την ήρεμη ύπαρξη που είναι δική μου όταν είμαι άξιος του εαυτού μου! Δόξα ως το τέλος!
[...]
(Η ελεύθερη μετάφραση είναι δική μου)
Το αγγλικό κείμενο
[...]
The mind of Man is fram'd even like the breath And harmony of music. There is a dark Invisible workmanship that reconciles Discordant elements, and makes them move In one society. Ah me! that all The terrors, all the early miseries Regrets, vexations, lassitudes, that all The thoughts and feelings which have been infus'd Into my mind, should ever have made up The calm existence that is mine when I Am worthy of myself! Praise to the end!
[...]
Αυτό το απόσπασμα είναι βαθιά υπαρξιακό και φιλοσοφικό. Ο Wordsworth εξετάζει πώς η ανθρώπινη συνείδηση, παρά τις αντιφάσεις και τις οδύνες της, μπορεί να φτάσει σε μια κατάσταση εσωτερικής γαλήνης και αρμονίας.
Η σύγκριση με την αναπνοή και τη μουσική υποδηλώνει ότι ο νους δεν είναι μηχανιστικός αλλά οργανικός, ρυθμικός, και βαθιά συνδεδεμένος με το αισθητικό και το πνευματικό.
Η «σκοτεινή, αόρατη τέχνη» είναι μια μεταφορά για την εσωτερική διεργασία που μετατρέπει το χάος της εμπειρίας σε ενότητα και νόημα.
Η φράση «όταν είμαι άξιος του εαυτού μου» δείχνει ότι η γαλήνη δεν είναι δεδομένη· είναι αποτέλεσμα εσωτερικής εργασίας και αυτογνωσίας.
Το «Praise to the end!» είναι μια έκρηξη ευγνωμοσύνης για αυτή τη δυνατότητα συμφιλίωσης και πνευματικής ολοκλήρωσης.
Το «Πρελούδιο» ως πνευματική αυτοβιογραφία
Ολόκληρο το ποίημα είναι μια εξερεύνηση της εσωτερικής ανάπτυξης του ποιητή, από την παιδική ηλικία έως την ωριμότητα. Δεν είναι απλώς μια αφήγηση γεγονότων, αλλά μια χαρτογράφηση της εξέλιξης της συνείδησης, της φαντασίας και της σχέσης του ανθρώπου με τη φύση, την κοινωνία και τον εαυτό του. Το απόσπασμα ανήκει σε μια στιγμή αυτοαναστοχασμού, όπου ο Wordsworth αναγνωρίζει ότι η πνευματική του γαλήνη δεν είναι αποτέλεσμα εξωτερικών συνθηκών, αλλά μια εσωτερική συμφιλίωση των αντιφατικών εμπειριών του.
Richard Wilson. πίνακας εμπνευσμένος από το ποίημα
Επιλέγω το Nimrod του συμπατριώτη του Elgar από την σύνθεση Enigma variations να συνοδεύσει αυτό το εξαιρετικό απόσπασμα του "Πρελούδιου". Το απόσπασμα του Wordsworth μιλά για την εσωτερική συμφιλίωση, την αόρατη εργασία του νου, και την ήρεμη ύπαρξη που επιτυγχάνεται όταν ο άνθρωπος είναι «άξιος του εαυτού του». Το Nimrod αποδίδει αυτή την πνευματική ανάταση με μουσική που ανεβαίνει αργά, με ευγένεια και μεγαλείο, σαν να αναπνέει ο νους.
Edward Elgar - Enigma Variations, Op.36: IX. (Nimrod)
Το ποίημα Δυτικός Άνεμος είναι ένα σύντομο αγγλικό λυρικό ποίημα από τον 15ο ή 16ο αιώνα, γραμμένο σε πρώιμη μορφή της αγγλικής γλώσσας.
Οι στίχοι του ποιήματος όπως εμφανίζονται στην μοναδική πηγή, Royal Appendix 58, γραμμένο μεταξύ 1507 – 1547. (φωτογραφία από Early Music Muse)
Westron wynde when wyll thow blow the smalle rayne downe can Rayne Cryst yf my love were in my Armys And I yn my bed Agayne.
Δυτικέ άνεμε, πότε θα φυσήξεις να πέσει η μικρή βροχή; Χριστέ, αν η αγάπη μου ήταν στην αγκαλιά μου κι εγώ ξανά στο κρεβάτι μου.
(μετάφραση δική μου με την βοήθεια google translate)
To συγκεκριμένο ποίημα, είναι ένα από τα πιο γνωστά ανώνυμα αγγλικά λυρικά ποιήματα της πρώιμης νεότερης περιόδου. Χρησιμοποιείται η μεσαιωνική αγγλική, με ορθογραφία που αντικατοπτρίζει την εποχή.Το ποίημα εκφράζει μια βαθιά επιθυμία για επιστροφή στην οικειότητα και την αγάπη, μέσα από την εικόνα της φύσης (άνεμος, βροχή) και την προσευχή στον Χριστό. Η αναφορά στον δυτικό άνεμο (Westron wynde) είναι συμβολική: ο δυτικός άνεμος θεωρείται ήπιος και ευεργετικός στην αγγλική παράδοση, και εδώ λειτουργεί ως μεταφορά για την ελπίδα και την αλλαγή. Η τελευταία στροφή είναι γεμάτη νοσταλγία και λαχτάρα για την αγαπημένη και την άνεση του σπιτιού.
Η μεσαιωνική και η αναγεννησιακή λογοτεχνία είναι γεμάτες αναφορές στην κλασική ρωμαϊκή και ελληνική κουλτούρα και τη συμβολική της γλώσσα. Η προσωποποίηση του “δυτικού ανέμου” στη ελληνική μυθολογία ήταν ο Ζέφυρος, ο κομιστής των απαλών αέρηδων
Θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα είδος ερωτικής προσευχής, που συνδυάζει τον πόθο με τη θρησκευτική επίκληση.
Aς ακούσουμε το μεσαιωνικό λαϊκό τραγούδι
Westron Wynde - Anon c.1350
Tο ποίημα "Westron Wynde" έχει μελοποιηθεί και μάλιστα αποτέλεσε βάση για σημαντικά μουσικά έργα της Αναγέννησης.
Το "Westron Wynde" είναι ένα σύντομο λυρικό τραγούδι του 16ου αιώνα, και η μελωδία του χρησιμοποιήθηκε ως cantus firmus (σταθερή μελωδική γραμμή) σε λειτουργίες από τρεις σπουδαίους Άγγλους συνθέτες της Αναγέννησης: John Taverner, Christopher Tye και John Sheppard
Το γεγονός ότι ένα τόσο σύντομο ποίημα με μόλις τέσσερις στίχους ενέπνευσε τόσο πλούσια μουσική δημιουργία δείχνει τη δύναμη της συναισθηματικής του έκφρασης και της μελωδικής του απλότητας.
Ο μουσικολόγος Ian Pittaway έχει παρουσιάσει μια σύγχρονη εκτέλεση του τραγουδιού με αναγεννησιακή άρπα (bray harp), βασισμένη σε αρχές της εποχής
Westron wynde, c. 1520, bray harp
Το τραγούδι έχει επηρεάσει όχι μόνο την εκκλησιαστική μουσική αλλά και τη λαϊκή και έντεχνη μουσική του 20ού αιώνα, με διάφορες διασκευές και αναφορές
Ο Σουηδός συγγραφέας και ποιητής Lars Gustafsson (1936–2016) υπήρξε μια από τις σημαντικότερες λογοτεχνικές φωνές της Σουηδίας. Αν και γνωστός κυρίως για τα μυθιστορήματά του, η ποιητική του παραγωγή είναι εξίσου εντυπωσιακή.
Lars Gustafsson (από το διαδίκτυο)
Σπουδαία θέση ανάμεσα στα ποιήματά του κατέχει και το ποίημα "The Silence of the World Before Bach" (Η σιωπή του κόσμου πριν τον Μπαχ)
Η σιωπή του κόσμου πριν τον Μπαχ
Θα πρέπει να υπήρχε κάποτε ένας κόσμος πριν την Τρίο Σονάτα σε Ρε, πριν την Παρτίτα σε Λα ελάσσονα— μα πώς ήταν άραγε εκείνος ο κόσμος;
Μια Ευρώπη με χώρους αμέτοχους, σιωπηλούς, όργανα άγνωστα, ανέγγιχτα, όπου το «Μουσικό Αφιέρωμα» και το «Καλά Συγκερασμένο Κλειδοκύμβαλο» δεν είχαν ποτέ διατρέξει πληκτρολόγιο.
Εκκλησίες μοναχικές, απομακρυσμένες, όπου η σοπράνο φωνή του Πάθους του Πάσχα δεν είχε ποτέ, με ανήμπορη αγάπη, τυλιχτεί γύρω απ’ τις απαλές κινήσεις του φλάουτου.
Τοπία γαλήνια, απλωμένα, όπου μόνο γέροι ξυλοκόποι ακούγονται με τα τσεκούρια τους, ο υγιής ήχος δυνατών σκύλων τον χειμώνα, και – σαν καμπάνα – πατίνια που δαγκώνουν τον κρυστάλλινο πάγο.
Χελιδόνια που στροβιλίζονται στον καλοκαιρινό αέρα, το κοχύλι που το παιδί κρατά στο αυτί του— και πουθενά Μπαχ, πουθενά Μπαχ. Η παγωμένη σιωπή του κόσμου πριν τον Μπαχ.
(μετάφραση δική μου από το αγγλική του John Irons, που ακολουθεί)
[The silence of the world before Bach There must have been existed a world before the Trio Sonata in D, a world before the A minor Partita but what was that world like?
A Europe of large unresonating spaces everywhere unknowing instruments, where "Musikalisches Opfer" and "Wohltemperiertes Klavier" had never passed over a keyboard.
Lonely remote churches where the soprano voice of the Easter Passion had never in helpless love twined itself round he gentler movements of the flute,
gentle expanses of landscape where only old woodcutters are heard with their axes the healthy sound of strong dogs in winter and – like a bell – skates biting into glassy ice;
the swallows swirling in the summer air the shell that the child listens to and nowhere Bach nowhere Bach skating silence of the world before Bach]
-- Lars Gustafsson (1936-2016), "Selected Poems", 2015
Ο τίτλος και το περιεχόμενο του ποιήματος υποδηλώνουν ότι η μουσική του Μπαχ δεν είναι απλώς ήχος, αλλά μια κοσμογονική δύναμη που φέρνει τάξη, αρμονία και βάθος στην ανθρώπινη εμπειρία. Πριν από αυτήν, ο κόσμος ήταν σιωπηλός, σχεδόν αδιαμόρφωτος.
O J.S. Bach και κάποιο τμήμα χειρογράφου του με την υπογραφή του
(από το διαδίκτυο)
Οι συνθέσεις του Μπαχ που προτείνει ο ποιητής δεν είναι τυχαίες. Ας δούμε τις δύο πρώτες που αναφέρονται.
1. Τρίο Σονάτα σε Ρε μείζονα, BWV 1060
Η Τρίο Σονάτα BWV 1060 είναι γνωστή κυρίως ως Κοντσέρτο για Όμποε και Βιολί σε Ρε ελάσσονα, και έχει ανασυντεθεί από χειρόγραφα του Μπαχ. Το έργο αυτό χαρακτηρίζεται από διάλογο μεταξύ των σόλο οργάνων, ρυθμική ενέργεια και λυρική ευαισθησία, στοιχεία που ταιριάζουν απόλυτα με την ατμόσφαιρα του ποιήματος.
2. Παρτίτα σε Λα ελάσσονα, BWV 827
Πιο εσωστρεφής, μελαγχολική, σχεδόν στοχαστική. Ταιριάζει με τις εικόνες του ποιήματος: μοναχικές εκκλησίες, χελιδόνια, παγωμένα τοπία. Η ελάσσονα τονικότητα ενισχύει την αίσθηση απουσίας και προσμονής.
Richard Strauss - Tod und Verklärung {Death and Transfiguration}
Σε ένα γράμμα προς τον φίλο του Friedrich von Hausegger το 1894 ο Richard Strauss εξήγησε την ιδέα του Tod und Verklärung (Θάνατος κι Εξαΰλωση)
O R. Strauss το 1888 όταν άρχισε να συνθέτει το έργο
« Ήταν πριν από έξι χρόνια, όταν μου ήρθε η ιδέα να γράψω ένα Συμφωνικό Ποίημα που να περιγράφει τις τελευταίες ώρες ενός ανθρώπου, ο οποίος είχε αγωνιστεί για τα υψηλότερα ιδανικά. Ο άρρωστος άνθρωπος βρίσκεται στο κρεβάτι με βαριά κι ακανόνιστη αναπνοή την ώρα που κοιμάται. Βλέπει φιλικά όνειρα που του φέρνουν ένα χαμόγελο παρ’ όλο που υποφέρει. Ο ύπνος γου γίνεται πιο ελαφρύς και ξυπνά. Αφόρητοι πόνοι για μια ακόμη φορά αρχίζουν να τον βασανίζουν κι ο πυρετός τινάζει το σώμα του.
Όταν η κρίση τελειώνει και ο πόνος υποχωρεί, θυμάται την προηγούμενη ζωή του.Τα παιδικά του χρόνια περνάνε μπροστά στα μάτια του. Η νεότητά του με τους αγώνες και τα πάθη της και, στη συνέχεια, ενώ οι πόνοι επιστρέφουν, του εμφανίζεται ο στόχος του ταξιδιού της ζωής του, η ιδέα, το ιδανικό που προσπάθησε να ενσαρκώσει, αλλά που δεν ήταν σε θέση να τελειοποιήσει, διότι δεν θα μπορούσε να επιτευχθεί τέτοια τελειότητα από κανέναν άνθρωπο. Η μοιραία ώρα φτάνει. Η ψυχή εγκαταλείπει το σώμα του, να ανακαλύψει το αιώνιο σύμπαν και την μαγευτική υλοποίηση του ιδανικού που δεν θα μπορούσε να εκπληρωθεί εδώ κάτω. »
Όταν ολοκλήρωσε την μουσική, ο Strauss ζήτησε από τον φίλο και επαγγελματικό του συνεργάτη, Alexander von Ritter, να συνθέσει ένα επεξηγηματικό ποίημα ως επέκταση του σκίτσου που του δόθηκε από τον Strauss. Αυτό το ποίημα δημοσιεύεται μαζί με τις νότες, και συνήθως περιλαμβάνεται στα προγράμματα συναυλιών προς όφελος του ακροατή. Ο Θάνατος κι η Εαξΰλωση χωρίζεται σε τέσσερα τμήματα, που παίζονται χωρίς διακοπή, έκαστο των οποίων αντιστοιχεί σε ένα συγκεκριμένο τμήμα του ποιήματος.
Παρακάτω δίδεται σε περίληψη το ποίημα του Alexander von Ritter όπως σκιαγραφείται στα τέσσερα μέρη του έργου και αμέσως μετά στα εισαγωγικά ένα αντιπροσωπευτικό απόσπασμα του ποιήματος.
I. Largo - Ασθένεια και Αγωνία 00:00 Σε ένα μικρό γυμνό δωμάτιο, αμυδρά φωτισμένο από ένα μισοκαμμένο κερί, ένας άρρωστος άνθρωπος βρίσκεται στο κρεβάτι του. Εξαντλημένος από μια βίαιη μάχη με το θάνατο, κοιμάται. Στην ησυχία του δωματίου, σαν προμήνυμα για τον επικείμενο θάνατο, μόνο η ησυχία ενός ρολογιού ακούγεται. Ένα μελαγχολικό χαμόγελο φωτίζει το χλωμό πρόσωπο του ανήμπορου ανθρώπου: μήπως ονειρεύεται την χρυσή παιδική του ηλικία καθώς βρίσκεται ο ίδιος στα σύνορα της ζωής;
«Το στήθος μου καίει, η ανάσα μου βαραίνει. Σκιές σέρνονται γύρω μου, και κάθε χτύπος της καρδιάς είναι σαν σφυρί που με χτυπά. Η ζωή μου ξεγλιστρά σαν νερό ανάμεσα στα δάχτυλα.»
Αντιπροσωπεύει την έναρξη του έργου, με σκοτεινές αρμονίες και την αίσθηση της σωματικής κατάρρευσης.
II. Allegro molto agitato - Αναμνήσεις της ζωής 05:24 Όμως ο θάνατος του χορηγεί λίγο ύπνο ή λίγη ώρα για όνειρα. Κουνάει το θήραμά του, βάναυσα να ξεκινήσει τη μάχη εκ νέου. Η ώθηση γιανα ζήσει, η δύναμη του θανάτου! Τι τρομακτική πάλη! Ούτε κερδίζει τη νίκη και για μια ακόμη φορά βασιλεύει η σιωπή.
«Θυμάμαι το φως του πρωινού, το γέλιο των παιδιών, τις νότες που κάποτε έγραψα με πάθος. Η ψυχή μου περιπλανιέται σε περασμένες χαρές, σαν να τις ζει ξανά.»
Αντιστοιχεί στο λυρικό μέρος όπου η μουσική ανακαλεί στιγμές ευτυχίας και δημιουργίας.
III. Meno Mosso, ma Semper alla breve - Μάχη με τον θάνατο 09:09
Εξαντλημένος από τη μάχη, άγρυπνος, όπως σε ένα παραλήρημα, ο άρρωστος άνθρωπος βλέπει τώρα μπροστά του το πέρασμα της ζωής του βήμα προς βήμα, σκηνή με σκηνή. Πρώτον, η ρόδινη αυγή της παιδικής ηλικίας, ακτινοβόλα, αθώα. Μετά τα επιθετικά παιχνίδια του αγοριού, τον έλεγχο, την οικοδόμηση της δύναμης- και έτσι ωριμάζοντας για τις μάχες του ανδρισμού, να προσπαθεί με φλογερό πάθος για τους υψηλότερους στόχους της ζωής: να μεταμορφώσει όλα αυτά του φαίνεται να είναι ο πιο ευγενής σκοπός, δίνοντας ακόμα πιο εξυψωμένη μορφή, αυτό από μόνο του έχει υπάρξει ο υψηλότερος στόχος ολόκληρης της ύπαρξης του. Ψυχρά, περιφρονητικά, ο κόσμος του ύψωσε το ένα εμπόδιο μετά το άλλο στον δρόμο του. Όταν ο ίδιος πίστευε πως ήταν κοντά στο στόχο του, μια βροντερή φωνή φώναξε: “Αλτ!” Αλλά μια φωνή μέσα του ακόμα τον κάλεσε ουρλιάζοντας: “Κάνε κάθε εμπόδιο μια νέα βαθμίδα στην ανοδική σου πορεία.” Απτόητος ο ίδιος ακολούθησε την εξυψωμένη αναζήτηση. Ακόμα στην επιθανάτια αγωνία του επιδιώκει τον άφθαστο στόχο της αδιάκοπης επιδίωξης του, το επιδιώκει, αλλά δυστυχώς, ακόμα μάταια. Αν και αυτό πλησιάζει, σαφέστερο, μεγαλειώδες, ποτέ δεν μπορεί να κατανοηθεί ολόκληρο ή να τελειοποιηθεί στην ψυχή του. Η τελευταία σιδερένια καμπάνα του θανάτου ηχεί, σπάει τα γήινα καρέ του, και καλύπτει τα μάτια του με την αιώνια νύχτα.
«Όχι ακόμα! Η φλόγα μου δεν έχει σβήσει! Αντιστέκομαι, παλεύω, φωνάζω στη σιωπή. Μα ο θάνατος πλησιάζει, αμείλικτος, σαν κύμα που δεν σταματά.»
Εδώ η μουσική κορυφώνεται με δραματική ένταση, αποτυπώνοντας την εσωτερική πάλη.
IV. Moderato - Εξαΰλωση 17:09 Αλλά από τις ατελείωτες σφαίρες του ουράνιου χώρου μια πανίσχυρη ηχώ επιστρέφει για να του φέρει ό, τι λαχταρούσε εδώ κάτω και αναζητούσε μάταια:. λύτρωση, μεταμόρφωση
«Και τότε... σιγή. Το σκοτάδι διαλύεται. Ένα φως με καλεί, καθαρό και αιώνιο. Δεν υπάρχει πόνος, μόνο ανάταση. Η ψυχή μου πετά, ελεύθερη, προς την αλήθεια.»
Το φινάλε του έργου είναι γεμάτο φως και πνευματική ανάταση, με ένα από τα πιο συγκινητικά μουσικά θέματα του Στράους.
Richard Strauss : Tod und Verklärung
Οι πληροφορίες είναι από πρόγραμμα κάποιας συναυλίας που ψάχνοντας βρήκα στο διαδίκτυο. Δεν αναφέρεται ούτε το όνομα του γράφοντος, ούτε που ή πότε έγινε η συναυλία. Η μετάφραση από τα αγγλικά είναι δική μου.
