(Ουίλιαμ Σαίξπηρ: Ερρίκος ο Η΄,Τρίτη Πράξη, Σκηνή Πρώτη)
O Oρφέας του Καλιάρι. Μωσαϊκό στο Αρχ. Μουσείο Τορίνο
Όπως δηλώνει το ποίημα, πρόκειται για τον Ορφέα τον κύριο εκπρόσωπο της τραγουδιστικής τέχνης της Αρχαίας Ελλάδας. Ενώ είναι γνωστός για την θλίψη που μετέφερε στους άλλους παίζοντας την λύρα του μετά τον θάνατο της γυναίκας του, είναι επίσης γνωστός για την μετάδοση της ψυχικής του κατάστασης μέσα από την μουσική του στους ακροατές του, οι οποίοι μπορεί και να μην ανήκαν στο ανθρώπινο είδος, όπως αναφέρει το ποίημα. Είναι επίσης σημαντικό για την κατανόηση του ποιήματος να πούμε ότι είναι απόσπασμα ενός από τα θεατρικά έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, τον "Ερρίκο Η." Το ποίημα αυτό το απαγγέλει η σύζυγος του Ερρίκου Η΄, η Βασίλισσα Αικατερίνη της Αραγωνίας, όπου ζητάει σε μία απ' τις υπηρέτριές της να την συνοδεύσει με μια λύρα ώστε να ακούσει την τέχνη της γλυκιάς μουσικής. Όταν το τραγούδι τελειώνει, μπαίνουν οι Καρδινάλιοι και την αναγκάζουν να επιστρέψει στην "θλίψη της καρδιάς" που ήθελε ξεκάθαρα να ξεχάσει μέσα από την μουσική.
Αυτό το εκπληκτικής ομορφιάς ποίημα ενέπνευσε συνθέτες που το μελοποίησαν. Ας απολαύσουμε την τέχνη τους.
1. Ο 'Αγγλος συνθέτης Βων Ουίλιαμς (1872-1958) αγαπούσε πολύ την ποίηση κι είχε ασχοληθεί πολύ με τα λαϊκά αγγλικά τραγούδια ώστε ενστικτωδώς αντιλαμβανόταν τον πλούτο των νοημάτων που έκρυβαν. Δεν είναι γνωστή η ημερομηνία της μελοποίησης του συγκεκριμένου ποιήματος αλλά περίπου πρέπει να είναι μεταξύ των ετών 1901 -1903.
Orpheus with his lute - Vaughan Williams
2. H μελοποίηση αυτού του ποιήματος από τον Άγγλο συνθέτη Άρθουρ Σάλιβαν (1842-1900) έγινε μεταξύ των ετών 1863 και 1864 και ανήκει σε μια συλλογή πέντε "Σαιξπηρικών Τραγουδιών". Ο Σάλιβαν πούλησε αυτά τα τραγούδια στον εκδότη για 5 γκινέες το ένα αλλά γρήγορα κατάλαβε το λάθος του. Αν εμπορευόταν τα τραγούδια του με δικαίωμα εκμετάλλευσης, θα μπορούσε να ανεβάζει το εισόδημά του σημαντικά.
Orpheus with his lute: Arthur Sullivan
3. Τα πρώτα έργα που δημοσίευσε ο Άγγλος συνθέτης Eric Coates (1886-1957) ήταν οι μελοποιήσεις τεσσάρων ποιημάτων του Σαίξπηρ υπό την καθοδήγηση του Corder στην Βασιλική Ακαδημία Μουσικής του Λονδίνου. Η επίσημη πρεμιέρα δόθηκε το 1909 από την κυρία Olga Wood με διευθυντή ορχήστρας τον σύζυγό της Henry. Σύντομα αγαπήθηκαν κι από άλλους τραγουδιστές που τα παρουσίασαν. Το πρώτο της συλλογής είναι "Ο Ορφέας Με Την Λύρα Του".
Orpheus with his lute: Eric Coates
4. Η μελοποίηση του Cooper Baldwin (Aμερικανός νεαρός συνθέτης) είναι προϊόν ανάθεσης ως μέρος του έργου "Χαρούμενος Συνθέτης 2019" (Happy Composer 2019). H παγκόσιμα πρεμιέρα έγινε από την χορωδία "Chorus Austin Chamber Ensemble," με μαέστρο τον Ryan Heller, στις 22 Φεβρουαρίου 2020 στο Τέξας.
Orpheus with his lute: Cooper Baldwin
5. To 1945 ο Αμερικανός συθέτης William Schuman (1910 -1992) μελοποίησε το ποίημα του Σαίξπηρ "Ο Ορφέας Με Την Λύρα Του" το οποίο είναι καθηλωτικό. Με μοναδικές τροπικές αρμονίες ο Σούμαν πλάθει τον μύθο του Ορφέα και του οργάνου με το οποίο σαγήνευε την φύση. Είναι μια μελωδία απλή με μυστήριο αλλά και μοναδική ποιότητα.
"Ο Φαέθων πήρε άδεια από τον θεό Ήλιο, τον πατέρα του να οδηγήσει το άρμα του στους ουρανούς. Αλλά τα άπειρα χέρια του δεν μπορούν να ελέγξουν τα πύρινα άλογα. Το φλεγόμενο άρμα χάνει την πορεία του. Έρχεται τόσο κοντά με την γη ώστε ολόκληρος ο κόσμος κινδυνεύει να πυρποληθεί, ώσπου ο Δίας χτυπάει τον απερίσκεπτο Φαέθοντα με τον κεραυνό του".
Φαέθων. Σε κρατήρα του 5ου π. Χ. αιώνα που φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Μ. Βρετανίας
Με αυτά τα εισαγωγικά λόγια ο Σαιν - Σανς περιγράφει εν συντομία την ιστορία του Φαέθοντα στην παρτιτούρα που δημοσιεύτηκε το 1875 για το δεύτερο συμφωνικό του ποίημα. Το έργο ολοκληρώθηκε στις 12 Μαρτίου 1873 και πρωτοπαρουσιάστηκε στις 7 Δεκεμβρίου 1873 στο Théâtre du Châtelet στο Παρίσι.
Saint-Saëns - Phaéton, opus 35
Εμπνευσμένη η σύνθεση από την θανάσιμη μοίρα αυτού του περήφανου και παρορμητικού ήρωα, του Φαέθοντα, αρχίζει με εντυπωσιακές συγχορδίες από τα χάλκινα που εναλλάσσονται με ορμητικές εισόδους των εγχόρδων και μετά των ξύλινων. Λίγο μετά οι άρπες και τα έγχορδα παρουσιάζουν ένα ρυθμικό μοτίβο που υπονοεί τον καλπασμό των αλόγων. Αργότερα το ακούμε από τα ξύλινα μέχρις ότου γίνεται μια έκρηξη του δοξαστικού θέματος απ' τους ήχους των χάλκινων και μετά των ξύλινων πνευστών.
Η φρενήρης πορεία του άρματος του Ήλιου φαίνεται να γίνεται λιγότερο επικίνδυνη όταν ακούμε μια ήρεμη μελωδία από τα κόρνα, αλλά η ανακούφιση είναι προσωρινή. Σύντομα ο Δίας, αρπάζοντας τον κεραυνό του - που εκπροσωπείται από τα τέσσερα τύμπανα, τα κύμβαλα, την γκρανκάσα και τα ταμ-ταμ - χτυπάει το άρμα σκοτώνοντας τον νεαρό άνδρα. Η θυελλώδης ορχήστρα συνεχίζει μ' ένα ακόμη επεισόδιο όπου επαναλαμβάνεται το γαλήνιο θέμα του κόρνου ώσπου σταδιακά το συμφωνικό ποίημα φτάνει στο τέλος του.
Η ιστορία του μύθου του Φαέθοντα τελειώνει με το γκρέμισμά του στον ποταμό Ηριδανό όπου και σκοτώθηκε. Οι Ηλιάδες, οι αδελφές του Φαέθοντα, απαρηγόρητες για τον θάνατο του αδερφού τους, μεταμορφώθηκαν από τους θεούς σε λεύκες. Η πιο διαδεδομένη μορφή του μύθου μας παραδίδεται από τον Οβίδιο στις Μεταμορφώσεις του. Αντιγράφω λίγα αποσπάσματα:
[...]"Ποιά η αιτία του ερχομού σου," είπε "τι θέλεις σ' αυτή την άκρη, Φαέθων, γιέ μου, που ως πατέρας δεν μπορώ διόλου να αρνηθώ σε;"[...] Μόλις τελείωσε, ζητά εκείνος του γονιού τ' άρμα και για μια μέρα την εξουσία και τα ηνία των φτεροπόδων γοργών αλόγων. Μεταμελήθη γιατί ορκίσθη όρκο ο πατέρας, ο οποίος τότε τρις και τετράκις τη λαμπρή σειώντας την κεφαλή του "παράλογη," είπε ό,τι έχω τάξει να μη στο δώσω. [...] Θνητό δα είναι το ριζικό σου μα αυτό που θέλεις, θνητό δεν είναι. Πιότερο απ' όσο θεμιτό είναι στου ουρανίους να το αγγίξουν, εσύ το θέλεις έχοντας άγνοια.[...] Τότε ανεβαίνει στο ελαφρύ άρμα με το νεαρό του σώμα εκείνος κι ως στέκει πάνω χαίρει ν' αγγίζει τα χαλινάρια που του δοθήκαν κι εκείθε εκφράζει ευχαριστίες εις τον γονιό του, που δεν το θέλει. Οι πτεροφόροι ίπποι του Ήλιου, Πυρόεις, Αίθων και ο Εώος, τέταρτος ήταν ο Φλέγων, γεμίζουν με χρεμετίσματα φλογοφόρα.[...] Και ξάφνου αρχίσαν να τρεμουλιάζουν από τον φόβο τα γόνατά του και σκότος ήρθε στα δυό του μάτια, που απ' το μεγάλο φως έχει γίνει. Θα προτιμούσε ποτέ τους ίππους τους πατρικούς του να μην αγγίξει λυπάται που 'χει μάθει το γένος κι ό,τι μ' εκκλήσεις έχει πετύχει. Θέλοντας ήδη ν' αποκαλείται του Μέροπος γόνος, φέρεται έτσι σαν πλοίο, που άγριος βοριάς το δέρνει, και το πηδάλιο ο καπετάνιος πια νικημένο το 'χει αφήσει στις παρακλήσεις και στους θεούς του.[...] Μα ο παντοκράτωρ πατέρας τότε κάλεσε μάρτυρες τους ουρανίους κι αυτόν που τ' άρμα έδωσε, ότι, αν δεν προσφέρει βοήθεια, όλα θ' αφανισθούνε με βαρειά μοίρα.[...] Βροντά. Στο δεξί αυτί ζυγίζει τον κεραυνό του και τονε ρίχνει τότε εναντίον του ηνιόχου, και την ψυχή του πήρε κι απ' τ' άρμα τονε γκρεμίζει και με τις άγριες φωτιές τη φλογα περιορίζει.[...] Και ο Φαέθων, ενώ η φλόγα την ξανθή κόμη τού αφανίζει, μ' ορμή κυλιέται κι έτσι χαράζει μεσ' στον αέρα τροχιά μεγάλη.[...] Μακριά ετούτον απ' την πατρίδα τον υπεδέχθη σε ξένη χώρα ο Ηριδανός κι έλουσε το καπνισμένο του πρόσωπό του. Οι ναϊάδες της Εσπερίας από την τρίγλωσση φωτιά το σώμα το καπνισμένο δίνουν στον τάφο κι αυτούς τους στίχους γράφουν στην πέτρα: ΕΔΩ Ο ΦΑΕΘΩΝ ΚΕΙΤΑΙ. ΣΤΟ ΑΡΜΑ ΤΟ ΠΑΤΡΙΚΟ ΤΟΥ ΑΡΜΑΤΗΛΑΤΗΣ ΚΙ ΑΝ ΔΕΝ ΤΟ ΚΡΑΤΗΣΕ. ΕΞΕΠΕΣΕ ΟΜΩΣ ΑΥΤΟΣ ΜΕΓΑΛΑ ΑΠΟΤΟΛΜΩΝΤΑΣ
(Αντιγράφω και στα Λατινικά την φράση: HIC SITUS EST PHAETHON CURRUS AURIGA PATERNI QUEM SI NON TENUIT MAGNIS TAMEN EXCIDIT AUSIS)
(ΟΔΙΔΙΟΥ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ: Με Έμμετρη Απόδοση Στη Νέα Ελληνική Από Τον Θεόδωρο Τσοχαλή - ΙΔΙΩΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΘΗΝΑ 2009 Βιβλίο ΙΙ) Ο πολύτιμος τόμος έχει πλήθος σπουδαίων εικονογραφήσεων)
Δύο εικόνες από την εικονογράφηση του βιβλίου
Έντρομος βλέπει σκόρπια σπαρμένες εις τα ουράνια, κατάστικτα όντας, τις τερατώδεις μορφές αστέρων και πελωρίων θεριών εικόνες...
Εκτός από τον Οβίδιο κι ο Κ. Π. Καβάφης έγραψε ένα ποίημα για τον θρήνο των αδελφών του Φαέθοντα.
Τα δάκρυα των αδελφών του Φαέθοντος
Ως φως εν ύλη, ως διαφανής
χρυσός ο ήλεκτρος είναι ο τιμαλφής. —
Ότε απαίσιος δύναμις εμμανής,
φθονούσα τον Φαέθοντα, εκ κορυφής
τον κατεκρήμνισε των ουρανών,
αι αδελφαί του ήλθον μελανείμονες
εις το υγρόν του μνήμα, τον Ηριδανόν,
κι ημέραν, νύκτα έκλαιον αι τλήμονες.
Κι εθρήνουν μετ’ αυτών όλ’ οι θνητοί
την ματαιότητα ονείρων υψηλών.
Ω τύχη άσπλαχνος, ω μοίρα μισητή,
έπεσε ο Φαέθων εκ των νεφελών!
Εντός των ταπεινών μας εστιών
ας ζήσομεν ολιγαρκείς και ποταποί·
εκβάλομεν τους πόθους εκ των καρδιών,
ας παύσει πάσα προς τον ουρανόν ροπή.
Έκλαιον πάντοτε αι δυστυχείς,
έκλαιον του Φαέθοντος αι αδελφαί,
κι επί εκάστης του Ηριδανού πτυχής
αντανεκλώντο αι ωχραί αυτών μορφαί.
Εν άκρα συγκινήσει τα σεπτά
δάκρυα των νυμφών εδέχετο η γη
και εθησαύριζεν. Ως δ’ έγιναν επτά
ημέραι, κι η ογδόη έλαμψεν αυγή,
εις αιωνίαν παρεδόθησαν
στιλπνότητα τα κλαύματά των τα πολλά
κι εις ήλεκτρον λαμπρόν μετεμορφώθησαν.
Ω λίθε εκλεκτέ! ω δάκρυα καλά!
Θρήνος γενναίος, θρήνος ζηλευτός,
μεστός αγάπης και μεστός μαρμαρυγής —
τίμιαι αδελφαί, με δάκρυα φωτός
εκλάψατε τον κάλλιστον νέον της γης.
(1897)
Κ.Π.Καβάφης:Ποιήματα εν όλω (Αποκηρυγμένα) εκδ. ΜΟΝΤΕΡΝΟΙ ΚΑΙΡΟΙ σσ.321-322
Σπουδή έργο 25 αριθμός 9 με την επωνυμία “Πεταλούδα”, που βέβαια δεν δόθηκε απ’ τον Σοπέν. Aν και ο ο ρωσος πιανίστας και συνθέτης Friedheim λέει ότι "ο τίτλος δεν είναι απλά περιττός, αλλά ολοκληρωτικά ανεπαρκής" τα staccati και marcati στο δεξί χέρι αφήνουν υπονοιες φτερουγίσματος. Δεν είναι δύσκολο να το αντιληφθούμε όταν ακούσουμε την σπουδή. Κανένας συμβολισμός δεν περιγράφει καλύτερα την ελαφρά φύση του δεξιού χεριού που αναπηδάει σαν πεταλούδα. Η πεταλούδα έχει χαριτωμένες πτήσεις, παρασύρεται απ’ τον άνεμο, αλλά τελικά προσγειώνεται με ασφάλεια.
Αυτή η σπουδή είναι η μικρότερη απ’ τις 24 και διαρκεί λιγότερο από ένα λεπτό όταν παιχθεί στο σωστό τέμπο. Όμως ακριβώς εκεί βρίσκεται η πρόκληση: να παιχθεί στο ακριβές τέμπο.
Ο Πορτογάλος συγγραφέας Ζοζέ Σαραμάγκου στο έργο του "Περί Τυφλότητος" αναφέρεται σ' αυτή την λεπτεπίλεπτη σπουδή του Σοπέν. Αντιγράφω δύο παραγράφους
[...] Μια μέρα, σε μια κουβέντα με κάποιους συναδέλφους από την ορχήστρα σε κλίμα ελαφρύ, μιλούσαν για την πιθανότητα σύνθεσης μουσικών πορτρέτων, αυθεντικών πορτρέτων και όχι μεταφορικών, όπως αυτά των σάμουελ γκόλντενμπεργκ και σμόιλε, του μουσόργκσκι, σκέφτηκε και είπε πως το πορτρετο του, σε περίπτωση που όντως υπήρχε στη μουσική, δεν θα το συναντούσαν σε κάποια σύνθεση για βιολοντσέλο, αλλά σε μια πολύ σύντομη σπουδή του σοπέν, έργο είκοσι πέντε, αριθμός εννιά, σε σολ ύφεση μείζονα. Όταν θέλησαν να μάθουν γιατί, εκείνος απάντησε πως δεν μπορούσε να δει τον εαυτό του σε τίποτε άλλο που να έχει γραφτεί στο πεντάγραμμο κι αυτός ήταν για εκείνον ο καλύτερος λόγος. Και πως σε πενήντα οκτώ δευτερόλεπτα ο σοπέν είχε πει όλα όσα μπορούσε να έχει γνωρίσει. Για μερικές μέρες, ως φιλικό πείραγμα, οι πιο εύθυμοι τον αποκαλούσαν πενήντα οκτώ δευτερόλεπτα, αλλά το παρατσούκλι παραήταν μεγάλο για να του κολλήσει, κι επίσης τι διάλογο μπορεί να κάνει κανείς με κάποιον που έχει αποφασίσει να καθυστερεί πενήντα οκτώ δευτερόλεπτα να απαντήσει σε ό,τι τον ρωτούν. Ο βιολοντσελίστας στο τέλος θα κέρδιζε τη φιλική αναμέτρηση. [...]
[...] Μέσα σε αυτά τα πενήντα οκτώ δευτερόλεπτα μουσικής άκουσε μια ρυθμική και μελωδική μετατροπή κάθε ανθρώπινης ζωής, κοινής ή εξαιρετικής, στην τραγική συντομία της, στην απελπισμένη της ένταση, και επίσης λόγω εκείνου του τελικού ακόρντου που ήταν σαν αποσιωπητικό στον αέρα, στο κενό, οπουδήποτε, σαν κάτι, αναπόφευκτα, να παρέμενε ακόμη για να ειπωθεί. Ο βιολοντσελίστας είχε υποπέσει στο λιγότερο συγχωρητέο απ’ όλα τα ανθρώπινα αμαρτήματα της έπαρσης, όταν φαντάστηκε πως βλέπει αποκλειστικά τη δική του μορφή σ’ ένα πορτρέτο όπου τελικά βρίσκονταν όλοι, η οποία έπαρση, σε κάθε περίπτωση, αν το καλοσκεφτούμε κι αν δεν μείνουμε στην επιφάνεια των πραγμάτων, θα μπορούσε εξίσου να ερμηνευτεί ως εκδήλωση του ριζικά αντίθετού της, δηλαδή της ταπεινότητας, αφού, όντας, αυτό το πορτρέτο όλων, θα έπρεπε επίσης να απεικόνιζε κι εκείνον.[...]
Ένα βίντεο με 11 διαφορετικούς πιανίστες να δίνουν το δικό τους ύφος σ' αυτή την λεπτεπίλεπτη σπουδή
Chopin Etude Op.25 No.9 "Butterfly" by 11 pianists
Πενήντα οκτώ δευτερόλεπτα μουσικής από τον αγαπημένο Σοπέν ειναι αρκετά για έναν έμπειρο ακροατή αλλά και μια ευαίσθητη ψυχή να αντιληφθεί μέσα από τους ήχους την μετατροπή μιας ανθρώπινης ζωής.
Εκτός από τον Σοπέν κι άλλοι συνθέτες έγραψαν έργα γι' αυτό το πολύχρωμο κι αγαπημένο έντομο. Ας ακούσουμε τα μουσικά τους δείγματα.
'Eνα νεανικό έργο του Σούμαν "Πεταλούδες"
Schumann Papillons Op. 2
Μ. Ραβέλ: Νυχτοπεταλούδες (το αριθ. 1 από το έργο του Miroirs)
M. Ravel: Miroirs, No. 1 ''Noctuelles'' (Night Moths)
Ε. Γκριγκ: Πεταλούδα (το αριθ. 1 από τα Λυρικά Κομμάτια εργ.43 βιβλίο ΙΙΙ)
Grieg: Lyric Pieces Book III, Op 43
Πηγές: Wikipedia Ourchopin.com Ζοζέ Σαραμάγκου: Περί Θανάτου
