Ο Ορφέας Με Την Λύρα Του

Με το λαούτο του ο Ορφέας έκανε τα δέντρα

κι οι παγωμένες κορφές των βουνών

να σκύβουν στο τραγούδι του.

Στη μουσική του, φυτά και λουλούδια

ξεπετάγονταν αδιάκοπα,

σαν να ’χε γίνει ο κόσμος μια αιώνια άνοιξη.

Κάθε τι που άκουγε το παίξιμό του,

ακόμα και τα κύματα της θάλασσας,

έγερναν το κεφάλι και γαλήνευαν.

Γιατί στη γλυκιά μουσική κρύβεται τέχνη:

φροντίδες και βάσανα της καρδιάς

ή αποκοιμιούνται,

ή - ακούγοντάς την - σβήνουν.

(Ουίλιαμ Σαίξπηρ: Ερρίκος ο Η΄,Τρίτη Πράξη, Σκηνή Πρώτη)

O Oρφέας του Καλιάρι. Μωσαϊκό στο Αρχ. Μουσείο Τορίνο

Όπως δηλώνει το ποίημα, πρόκειται για τον Ορφέα τον κύριο εκπρόσωπο της τραγουδιστικής τέχνης της Αρχαίας Ελλάδας. Ενώ είναι γνωστός για την θλίψη που μετέφερε στους άλλους παίζοντας την λύρα του μετά τον θάνατο της γυναίκας του, είναι επίσης γνωστός για την μετάδοση της ψυχικής του κατάστασης  μέσα από την μουσική του στους ακροατές του, οι οποίοι μπορεί και να μην ανήκαν στο ανθρώπινο είδος,  όπως αναφέρει το ποίημα. Είναι επίσης σημαντικό για την κατανόηση του ποιήματος να πούμε ότι είναι απόσπασμα ενός από τα θεατρικά  έργα του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, τον "Ερρίκο Η." Το ποίημα αυτό το απαγγέλει η σύζυγος του Ερρίκου Η΄, η Βασίλισσα Αικατερίνη της Αραγωνίας, όπου ζητάει σε μία απ' τις υπηρέτριές της να την συνοδεύσει με μια λύρα ώστε να ακούσει την τέχνη της γλυκιάς μουσικής. Όταν το τραγούδι τελειώνει, μπαίνουν οι Καρδινάλιοι και την αναγκάζουν να επιστρέψει στην "θλίψη της καρδιάς" που ήθελε ξεκάθαρα να ξεχάσει μέσα από την μουσική. 

Αυτό το εκπληκτικής ομορφιάς ποίημα ενέπνευσε συνθέτες που το μελοποίησαν. Ας απολαύσουμε την τέχνη τους. 

1. Ο 'Αγγλος συνθέτης Βων Ουίλιαμς  (1872-1958) αγαπούσε πολύ την ποίηση κι είχε ασχοληθεί πολύ με τα λαϊκά αγγλικά τραγούδια ώστε ενστικτωδώς αντιλαμβανόταν τον πλούτο των νοημάτων που έκρυβαν. Δεν είναι γνωστή η ημερομηνία της μελοποίησης  του συγκεκριμένου ποιήματος αλλά περίπου πρέπει να είναι μεταξύ των ετών 1901 -1903. 

Orpheus with his lute - Vaughan Williams

2. H μελοποίηση αυτού του ποιήματος από τον Άγγλο συνθέτη Άρθουρ Σάλιβαν (1842-1900) έγινε μεταξύ των ετών 1863 και 1864 και ανήκει σε μια συλλογή πέντε "Σαιξπηρικών Τραγουδιών". Ο Σάλιβαν πούλησε αυτά τα τραγούδια στον εκδότη για 5 γκινέες το ένα αλλά γρήγορα κατάλαβε το λάθος του. Αν εμπορευόταν τα τραγούδια του με δικαίωμα εκμετάλλευσης, θα μπορούσε να ανεβάζει το εισόδημά του σημαντικά.

Orpheus with his lute: Arthur Sullivan

3. Τα πρώτα έργα που δημοσίευσε ο Άγγλος συνθέτης Eric Coates (1886-1957)  ήταν οι μελοποιήσεις τεσσάρων ποιημάτων του Σαίξπηρ υπό την καθοδήγηση του Corder στην Βασιλική Ακαδημία Μουσικής του Λονδίνου. Η επίσημη πρεμιέρα δόθηκε το 1909 από την κυρία Olga Wood με διευθυντή ορχήστρας τον σύζυγό της Henry. Σύντομα αγαπήθηκαν κι από άλλους τραγουδιστές που τα παρουσίασαν. Το πρώτο της συλλογής είναι "Ο Ορφέας Με Την Λύρα Του".

Orpheus with his lute: Eric Coates

4. Η μελοποίηση του Cooper Baldwin (Aμερικανός νεαρός συνθέτης)  είναι προϊόν ανάθεσης ως μέρος του έργου "Χαρούμενος Συνθέτης 2019" (Happy Composer 2019). H παγκόσιμα πρεμιέρα έγινε από την χορωδία "Chorus Austin Chamber Ensemble," με μαέστρο τον  Ryan Heller,  στις 22 Φεβρουαρίου 2020 στο Τέξας.

   

Orpheus with his lute: Cooper Baldwin

5. To 1945 ο  Αμερικανός συθέτης William Schuman (1910 -1992) μελοποίησε το ποίημα του Σαίξπηρ "Ο Ορφέας Με Την Λύρα Του" το οποίο είναι καθηλωτικό. Με μοναδικές τροπικές  αρμονίες ο Σούμαν πλάθει τον μύθο του Ορφέα και του οργάνου με το οποίο σαγήνευε την φύση. Είναι μια μελωδία απλή με μυστήριο αλλά και μοναδική ποιότητα.

 

Orpheus with his lute: William Schuman

Σονέτα της Αγάπης

Ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ (1564-1616)  θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους, αν όχι ο μεγαλύτερος συγγραφέας της Αγγλικής Γλώσσας. Έγραψε 37 θεατρικά έργα που τα πιο γνωστά έχουν παιχθεί χιλιάδες φορές στα θέατρα για αιώνες. Έγραψε επίσης 154 σονέτα και 5 μεγαλύτερα αφηγηματικά ποιήματα. 

Τα πρώτα 126 από τα 154 σονέτα του Σαίξπηρ είναι αφιερωμένα σ' έναν νεαρό άνδρα, "Ο Ξανθός Νεαρός". Αυτό το πρόσωπο ποτέ δεν ταυτοποιήθηκε αλλά και δεν είναι ξεκάθαρο τι είδους σχέση είχε ο Σαίξπηρ, αν είχε, μ' αυτόν τον νέο. Κάποιοι θεωρούν ότι ήταν πρόσωπο της φαντασίας του συγγραφέα και δεν είχε σαν βάση δικές του εμπειρίες ή συναισθήματα.

William Shakespeare

Ανάμεσα στα Σονέτα του υπάρχουν κάποια που αφορούν την Αγάπη και την Αφοσίωση αλλά κρύβουν μέσα τους κι άλλα συναισθήματα. Ας δούμε κάποια από αυτά.

Το Σονέτο 18 ίσως είναι το πιό γνωστό. Περιγράφει ο ποιητής τον "Ξανθό Νεαρό" σάμπως να είναι καλύτερος ακόμη κι απ' τις ωραιότερες μέρες του καλοκαιριού. Το καλοκαίρι είναι πρόσκαιρο όμως το νεανικό πρόσωπο θα μείνει αιώνιο μέσα στην ποίηση του Σαίξπηρ. 

Σονέτο 18

Μπορώ να σε συγκρίνω με ημέρα καλοκαιρινή;

Πιο σταθερή και ωραία είναι η δική σου θωριά:

Με δυνατούς ανέμους τρέμουν του Μάη οι βλαστοί,

Και του καλοκαιριού το τέλος είναι πολύ κοντά:

Ο ήλιος καυτός κάποιες μέρες τον ουρανό λαμπρύνει,

Κι άλλες το χρυσό του θάμπος μένει κρυμμένο·

Σε κάθε ομορφιά η ομορφιά κάποτε σβήνει,

Γυμνή την αφήνουν η τύχη και το πεπρωμένο·

Εσύ όμως θα ‘χεις αιώνιο να ζεις καλοκαίρι

Και ούτε θα χάσεις από ομορφιά

Δεν θα καυχιέται για σένα του χάρου το ανήλιαγο χέρι

Γιατί θα ζεις αιώνια στα λόγια αυτά·

Όσο τα μάτια θα βλέπουν και οι άνθρωποι θα έχουν πνοή

Τόσο θα ζούνε οι στίχοι ετούτοι και θα σου δίνουν ζωή.

(Μετάφραση Έλενα Σπυροπούλου)

Sonnet 18 by Shakespeare + Music by David Gilmour

 Στο διάσημο Σονέτο 116, ο ποιητής αντιμετωπίζει ερωτήσεις όπως "τι είναι αγάπη;" και "τι δεν είναι;". Αρχίζει να μιλάει για τον γάμο. Είναι ένας θεσμός που ενώνει όσους τον αποδέχονται. Είναι στιβαρός και κανείς δεν επιτρέπεται να εγκαταλείψει τον σύντροφό του όταν ο χρόνος τον αλλάξει. Η αγάπη είναι ένα άστρο στον ουρανό για να καθοδηγεί τα χαμένα πλοία στην θάλασσα.

Σονέτο 116

Τον γάμο των πιστών ψυχών αιτία μη μου δώσεις

Να εμποδίσω: Η αγάπη δεν ήταν αγάπη

Αν έσπευσε νʼ αλλοιωθεί στις πρώτες αλλοιώσεις,

Ή αν με την πρώτη εκτροπή αμέσως εξετράπη.

Ω, όχι! σημάδι στη στεριά είναι που δεν κουνιέται

Ακράδαντη κι ακλόνητη την τρικυμία ατενίζει

Είνʼ άστρο για την κάθε βάρκα που περιπλανιέται

Όλοι γνωρίζουν το ύψος της, αλλʼ όχι πόσο αξίζει.

Ο έρως δεν είνʼ τρελός του Χρόνου: μες στην επήρεια ας λειώνουν

Του στρογγυλού του δρεπανιού τα μάγουλα, τα χείλη.

Τον έρωτα ώρες και βδομάδες δεν τον αλλοιώνουν

Θʼ αντέξει μέχρι το στερνό του κόσμου μας το δείλι.

Αν είναι πλάνη όλʼ αυτά και κάποιος τʼ αποδείξει,

Ποτέ δεν έγραψα κι ουδείς έχει ποτέ αγαπήσει.

(Μετάφραση: Λένια Ζαφειροπούλου)

Ed Rex - Sonnet 116 (Shakespeare)

Στο πολύ δημοφιλές Σονέτο 130 ο ποιητής συγκρίνει τα μάτια της αγάπης του με άλλα όμορφα πράγματα. Αλλά δεν έχουν τις ομοιότητες του φυσικού κάλλους που μας υποδεικνύει. Τα χείλια είναι χλωμά, τα στήθη δεν είναι τόσο λευκά και περπατάει στην γη αντί να αιωρείται στον ουρανό σαν θείο πλάσμα. Όμως υπάρχει ανατροπή στο τέλος του ποιήματος. Η αγάπη του ίσως να μην είναι τόσο εντυπωσιακά όμορφη, αλλά αυτό δεν την κάνει λιγότερο σπουδαία ή αξιαγάπητη. Οι άνθρωποι δεν είναι απαραίτητο να διαθέτουν αρωματική αύρα για να αξίζουν την αγάπη.

                                                                           Σονέτο 130

Τα μάτια της δεν μοιάζουν με ηλιαχτίδα

κι είναι τα χείλη της χλωμά μπρος στο κοράλλι.

Άμα το χιόνι είναι λευκό, έχει τα στήθη ωχρά·

μαύρα, συρμάτινα μαλλιά έχει στο κεφάλι.

Τριαντάφυλλα έχω δει ολοπόρφυρα,

μα τέτοια δεν θα βρω στα μάγουλά της.

Γεύθηκα αρώματα πολύ τερπνότερα

από τα μύρα που ανασαίνω στα φιλιά της.

Ευφραίνομαι όταν μου μιλάει κι ας ξέρω

πόσο γλυκύτερη είναι η μουσική.

Ποτέ μου δεν αντίκρισα θεά να περπατά,

μα αυτή βαδίζοντας πατάει στη γη.

Τόσο όμως στη ζωή μου βασιλεύει,

που κάθε σύγκριση άλλη περιττεύει.

Τόσο όμως τη ζωή μου κυβερνά,

που ανούσια τ’ άλλα μοιάζουν. Και κενά.

(Μετάφραση: Κώστας Κουτσουρέλης) 

Shakespeare Sonnet 130 - Music by Mellow Melange

To Σονέτο 130 υπήρξε έμπνευση για τον Sting ολόκληρου του άλμπουμ του "...Nothing like the Sun". Aν δεν έχετε χρόνο να ακούσετε όλο το άλμπουμ, ακούστε το "Fragile". Από τα πιο ωραία του...

Sting :  ...Nothing like the sun

Sting - Fragile (CD ...Nothing like the sun)

Το Φιλί και η Ύπαρξη

 Ένα αφήγημά μου αφιερωμένο στον μεγάλο Άγγλο δραματουργό Ουίλιαμ Σαίξπηρ. που βαπτίστηκε στις 26 Απριλίου 1564 και πέθανε στις 23 Απριλίου 1616

William Shakespeare

Ρωμαίος κι Ιουλιέτα. Ανάκτορα της Βασίλισσας Ελισάβετ. Παρόντες αυλικοί, ευγενείς και παρατρεχάμενοι. Φτάνει η σκηνή του πρώτου φιλιού. Λατρεία, πόθος, πάθος, αγάπη, έρωτας, αφοσίωση. Όλοι κοιτάνε την Βασίλισσα. Σφίγγει αυτή το σκήπτρο της κι ακόμη πιο πολύ τα χείλη της. Χειροκροτήματα, επευφημίες, επιδοκιμασίες, ζητωκραυγές. Συνήθεια κι αυτή στη μέση να χτυπάνε παλαμάκια. Μα έτσι χαίρεται ο θίασος κι ο συγγραφέας. Έτσι δηλώνει το κοινό την αντίληψή του στου έργου τα νοήματα. Το δράμα τελειώνει. Κείτονται κι οι δυό νεκροί στην πένθιμη ειρήνη της αυγής. Συγκλονιστική κι άδικη η κατάληξη. Ράγισαν οι καρδιές, πόνεσαν οι ψυχές, δάκρυα κύλησαν.  Ζητάνε γλυκασμό κι ο Σαίξπηρ απαγγέλει το Σονέτο 116. Μιλά για την αγάπη, την δύναμή της στον χρόνο και στον πόνο, στις δυσκολίες. Μέλι σταλάζει τώρα στις ψυχές τους και ξανά χειροκροτούν απαλλαγμένοι απ’ τον πόνο του θανάτου με την αληθινή αγάπη στα οράματά τους.

-Μπράβο κύριε Σαίξπηρ, είπε η βασίλισσα

-Μπράβο, φώναξαν όλοι

Φαγητά και ποτά σερβιρίστηκαν για όλους. Ευωχία, διασκέδαση, μακριά από έννοιες και προβλήματα. Νάσου κι ένας λόρδος μιλάει στον Ουίλιαμ

-Σπουδαίος είστε κύριε Σαίξπηρ και σας θαυμάζω

-Τα παραλέτε κύριε

-Καθόλου και σας θέλω για κάτι σπουδαίο

-Σας ακούω

-Στον Πύργο μου να παίξετε ένα καινούργιο έργο σας επιθυμώ. Με χρήματα πολλά θα σας αμείψω. Όμως το έργο θέλω νάχει θάνατο κι εκδίκηση κι αίμα πολύ.

-Θα κάνω λόρδε μου ό,τι μπορώ . Υπομονή χρειάζεται μια κι έχω κι άλλες παραστάσεις

-Θα περιμένω όσο χρειάζεται.

Άρχισε ο Ουίλιαμ πυρετωδώς να γράφει, να σβήνει, να διορθώνει, ν’ αφαιρεί. Έφτασε κάπου σ’ αδιέξοδο. Τον φίλο του τον Ρίτσαρντ συμβουλεύτηκε στην παμπ.

-Άσε με να κεράσω Ουίλιαμ το ποτό σου. Σέρι Σακ από την Μάλαγα αγαπάς

-Μα είναι πανάκριβο καλέ μου

-Πανάκριβη η φιλία μας, Ουίλιαμ

-Ο Λόρδος θέλει παράσταση στον Πύργο του. Μ’ εκδίκηση και θάνατο και αίμα. Έγραψα κάτι μα στέρεψα από έμπνευση. Δεν πάει παρακάτω. Κάτι καλό θα έχεις εσύ για την κλωστή ανάμεσα στον θάνατο και την ζωή. Ελληνικό ή Ρωμαϊκό δεν έχει σημασία. Διαβάζεις πάντα τα καλύτερα

Σκέφτηκε ο Ρίτσαρντ και σε λίγο λέει:

-“Πίνε και ευφραίνου’ τι γαρ αύριον, ή τι το μέλλον,

ουδείς γινώσκει. Μη τρέχε, μη κοπία,

ως δύνασαι χάρισαι, μετάδος, φάγε, θνητά λογίζου’

το ζην του μη ζην ουδέν όλως απέχει.

Πας ο βίος τοιόσδε, ροπή μόνον’ αν προλάβης, σου,

αν δε θάνης, ετέρου πάντα, συ δ’ ουδέν έχεις”. *

-Μα δεν καταλαβαίνω Ελληνικά καλέ μου φίλε.

Και τότε ο Ρίτσαρντ μεταφράζει:

“Πίνε κι ευφραίνου. Το τι θα γίνει αύριο ή στο μέλλον

κανένας δεν το ξέρει. Μην τρέχεις, μην κοπιάζεις,

χάριζε, φάγε, μοίραζε και σκέψου τα εφήμερα.

Να ζεις ή να μη ζεις δεν έχει απόσταση

κι όλη η ζωή ένα ζύγισμα που είν’ έτοιμο να γείρει.

Δικά σου όσα πρόλαβες, κι όλα των άλλων αν χαθείς”. **

Με έκσταση στα μάτια κοιτάζει ο Ουίλιαμ και λέει:

-Ποιός έγραψε αυτό το θαυμαστό;

-Παλλαδάς ο Αλεξανδρέας είναι ο επιγραμματοποιός. Του πέμπτου αιώνα μετά απ΄τον Χριστό

-Το θέλω, Ρίτσαρντ για το έργο μου. Θα κάνει εντύπωση μεγάλη.

Στον Πύργο ένα καλοκαίρι για πρώτη φορά ακούστηκε ο Άμλετ κι αυτός ο φοβερός μονόλογος που μέχρι σήμερα  ανατριχιάζει:

“Να ζεις; Να μη ζεις; Αυτό είναι το ερώτημα

Τι είναι ευγενέστερο, να υπομένεις τις σαϊτιές

και τα πετροβολήματα μοίρας απαίσιας

η να πολεμάς ενάντια σ’ ένα πέλαγο δεινά

και να παλεύεις ως το τέλος σου; Θάνατος-ύπνος:

τίποτ’ άλλο!” ***

Και για να πλαισιώσω το αφήγημα με μουσική, ας ακούσουμε την Σουίτα Άμλετ του Σοστακόβιτς

The Hamlet Suite - Shostakovich

----------------------------------

*ΠΑΛΛΑΔΑΣ Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΥΣ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΜΙΑΣ ΕΠΟΧΗΣ εκδ. ΓΑΒΡΙΗΛΙΔΗΣ σελ. 322

** Στο άνω βιβλίο μετάφραση: Τζίμης Παπανικολόπουλος σελ 323

*** Μετάφραση: Ε. Μπελλιές (ΑΜΛΕΤ απόσπασμα)