Για τα 250 χρόνια της γέννησης του μεγάλου Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν (17/12/1770 - 26/3/1827) αφιερώνω αυτό το άρθρο που αναφέρεται σ' ένα έργο του όπου σκιαγραφούνται τα ιδανικά της ελευθερίας και της ανεξαρτησίας, που τόσο πολύ πίστευε ο μεγάλος Γερμανός Μουσουργός.
Λούντβιχ Βαν Μπετόβεν
Επιγραφή με την ημερομηνία γέννησης στο σπίτι που γεννήθηκε στην Βόννη
O Έγκμοντ είναι μια σκηνική μουσική για το ομώνυμο θεατρικό έργο του Γκαίτε. Το 1809, το Burgtheater της Βιέννης ζήτησε από τον Μπετόβεν, που υπήρξε μεγάλος θαυμαστής του Γκαίτε, να συνθέσει σκηνική μουσική για μια αναβίωση του έργου δέχτηκε με ενθουσιασμό. Του θύμισε θέματα κοντινά στις δικές του πολιτικές ανησυχίες, που είχε ήδη εκφράσει στην όπερα του Leonore (μετονομάστηκε Fidelio, στην οριστική έκδοση 1814) και στην εισαγωγή του Coriolan (το 1807).
Λαμοράλ, Κόμης του Έγκμοντ
Στο δράμα του Έγκμοντ, o Γκαίτε (1787) αναφέρει την μάχη του Κόμη Έγκμοντ (1522-1568) εναντίον του δεσποτικού Δούκα της Albe. Ο Έγκμοντ είναι ένας διάσημος Φλαμανδός πολεμιστής, και ο Δούκας της Albe αντιπροσωπεύει τον Ισπανό εισβολέα. Αν και υπό την απειλή της σύλληψης, ο Έγκμοντ αρνείται να φύγει μακριά και να εγκαταλείψει το ιδανικό του για την ελευθερία. Φυλακισμένος και εγκαταλελειμένος εξαιτίας της δειλίας των ανθρώπων του, και παρά τις απεγνωσμένες προσπάθειες της αγαπημένης του Klärchen, καταδικάζεται σε θάνατο.
Έτσι, αντιμέτωπη με την αποτυχία και την απελπισία της, η Klärchen βάζει τέρμα στη ζωή της. Το έργο τελειώνει με την τελευταία έκκληση του ήρωα να πολεμούμε για την ανεξαρτησία. Ο θάνατός του ως μάρτυρα εμφανίζεται σαν μια νίκη ενάντια στην καταπίεση.Goethe
Ο Έγκμοντ είναι ένα πολιτικό μανιφέστο στο οποίο η λαχτάρα του Έγκμοντ για τη δικαιοσύνη και την εθνική ελευθερία είναι αντίθετη με την δεσποτική εξουσία του Δούκα της Albe. Είναι, επίσης, ένα δράμα του πεπρωμένου, στο οποίο η Φλαμανδική αριστοκρατία με τη μοιρολατρία, δέχεται τις ολέθριες συνέπειες της ευθύτητας και της ειλικρίνειας.
Συνήθως ακούγεται μόνο η δυναμική και εντυπωσιακή εισαγωγή του έργου που συνοψίζει όλη την δραματικότητα του έργου, απ' την ζοφερή αργή αρχή της, που υπονοεί την αποπνικτική πίεση της Ισπανίας, μέχρι την μανιασμένη μεταμόρφωση της τραγωδίας σε δόξα!
Beethoven - Overture to "Egmont", Op. 84
Εκτός από την εισαγωγή Έγκμοντ, ο Μπετόβεν έγραψε εννέα κομμάτια της σκηνικής μουσικής, υψηλής ποιότητας, αλλά λίγο ασύνδετα, δίνοντας κορυφαία έμφαση στον θάνατο της όμορφης Klärchen. Εδώ ολόκληρη η σκηνική μουσική.
Ludwig Van Beethoven - " Egmont " Ouverture et Musique de Scène op.84
Τα μέρη:
1.Ouverture: Sostenuto, ma non troppo - Allegro
2.Lied: "Die Trommel gerühret"
3.Entracte: Andante
4.Entracte: Larghetto
5.Lied: "Freudvoll und Leidvoll"
6.Entracte: Allegro - Marcia
7.Entracte: Poco sostenuto e risoluto
8.Mort de Klärchen
9.Melodram: "Süßer Schlaf"
10.Siegessymphonie (sinfonia della vittoria): Allegro con brio
H Kreutzer σονάτα είναι ένα μεγάλο έργο που απαιτεί εξαιρετική δεξιοτεχνία από τους εκτελεστές του. Το τελευταίο μέρος προοριζόταν αρχικά για την Σονάτα σε Λα μείζοντα op.30 αριθ.1, που γράφτηκε το 1802, αλλά ο Μπετόβεν κατάλαβε ότι η μεγαλοπρέπεια και η λάμψη του δεν ταίριαζαν με το υπόλοιπο έργο. Έτσι, αντικατέστησε αυτό το κομμάτι και ξαναχρησιμοποίησε το πρωτότυπο για να κλείσει το op.47 που πρωτοπαίχθηκε τον Μάιο του 1803 από τον βιολιστή George Bridgetower στον οποίο ήταν αρχικά αφιερωμένη, ο οποίος και το έπαιξε με τον Beethoven στο πιάνο.
Ο Kreutzer ήταν ένας Γάλλος βιολιστής πολύ γνωστός που ο Beethoven γνώρισε στην Βιέννη το 1798. Η απόφαση του Beethoven ν' αφιερώσει την σονάτα στον Kreutzer αντί του Bridgewater είχε σχέση πιθανόν με την πρόθεση του συνθέτη να μετακομίσει στο Παρίσι και την επιθυμία του να δημιουργήσει μια εύνοια προς το πρόσωπό του απ' τους Γάλλους πεφωτισμένους..( Ο Beethoven τότε σκεπτόταν να προσδώσει τον τίτλο "Bonaparte" στην Τρίτη Συμφωνία του). Ο μύθος λέει ότι ο Beethoven άλλαξε την αφιέρωση επειδή ο ίδιος κι ο Bridgwater φιλονίκησαν για κάποια κυρία. Το πιθανότερο είναι να μην έμαθε ποτέ ο Kreutzer γι' αυτή την αφιέρωση και είναι βέβαιο ότι ποτέ δεν έπαιξε αυτή τη σονάτα.
O Δημήτρης Λιαντίνης στο βιβλίο του ΓΚΕΜΜΑ γράφει:
"Βιολί στραντιβάριους ειναι της γυναίκας το σώμα, Λουδοβίκος Μπετόβεν είναι ο βιολιστής του. Και η πράξη του έρωτα, το μουσικό γινόμενο που ακούγεται, είναι η Σονατα Kreutzer. Η ενάτη σονάτα. Ιδές που η νύχτα πηχτή γκρεμίζεται σε καταρράχτες άστρων."
http://www.youtube.com/watch?v=zsWdfh95urc
http://www.youtube.com/watch?v=40lFrFDh7FE
http://www.youtube.com/watch?v=S0_cLXMWFR8
http://www.youtube.com/watch?v=CPLaQ7wE1JU
http://www.youtube.com/watch?v=MOIVF4ICcnA
Ο Τολστόι έγραψε το έργο με τον ομώνυμο τίτλο εμπνεόμενος απ' αυτή την Σονάτα, αλλά έχει γίνει και ταινία από διάφορους σκηνοθέτες. Επίσης κι ο Leos Janacek συνέθεσε ένα κουαρτέτο εγχόρδων με τον ίδιο τίτλο. Σας παραθέτω και το βίντεο του κουαρτέτου
Η Τρίτη συμφωνία του Μπετόβεν αφιερώθηκε αρχικά στον Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Ο Μπετόβεν θαύμαζε το νέο σύνταγμα του Ναπολέοντα που βασιζόταν σε «αληθείς αρχές της αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης, στα ιερά δικαιώματα της ιδιοκτησίας, της ισότητας και της ελευθερίας». Αλλά όταν έφτασαν τα νέα ότι ο Ναπολέων ανακήρυξε τον εαυτό του Αυτοκράτορα (Μάιος 1804), ο Μπετόβεν δήλωσε με θυμό: « Ωστε κι αυτός δεν είναι τίποτε παραπάνω από έναν κοινό άνθρωπο. Τώρα θα βάλει κάτω απ’ την μπότα του όλα τα ανθρώπινα δικαιώματα και θα ικανοποιήσει τις προσωπικές του φιλοδοξίες. Θα βάλει τον εαυτόν του πάνω απ’ όλους και θα γίνει ένας τύραννος»! Έπειτα, έσκισε την σελίδα όπου είχε γράψει την αφιέρωση «στον Βοναπάρτη» κι έγραψε άλλη δίνοντας τον τίτλο ΗΡΩΙΚΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ.
Η συμφωνία αυτή σε συνδυασμό με το κείμενο που φέρει τον τίτλο Heiligenstadt Testament δείχνει το βάθος της απελπισίας του συνθέτη που τον είχε φέρει στο χείλος της αυτοκτονίας. Η αγάπη του για την Μουσική και η αφοσίωση στην τέχνη του τον έσωσαν. Η μουσική του πήρε νέα τροπή και αναθεώρησε την ιδέα του κάλλους στην μουσική. Το κάλλος είναι η πλέον εκφραστική ενσωμάτωση του εσωτερικού κοσμου. Ο Μπετόβεν κατάφερε να μοιραστεί μαζί μας τις χαρές και λύπες του εσωτερικού του κόσμου στην μουσική του. Η Ηρωική του είναι ένα ξέσπασμα δημιουργικής ενέργειας που άλλαξε την συμφωνική μουσική.
Η αφιέρωση της συμφωνίας στον Βοναπάρτη εγκυμονούσε αρκετούς κινδύνους, σύμφωνα με τους αναλυτές. Ο Μπετόβεν έδειχνε καθαρά την προτίμησή του προς τις λαϊκές αρχές, ζώντας στην Αυστρο-Ουγγρική Αυτοκρατορία. Είτε ο Βοναπάρτης παρέμενε ο «επαναστάτης» , είτε όχι η αφιέρωση αυτή θα τον έφερνε σε δύσκολη θέση. Στην πρώτη περίπτωση, επειδή προτίμησε την Επανάσταση, στην δεύτερη – αν άφηνε την αφιέρωση – τότε έδειχνε προτίμηση προς την Γαλλική Αυλή...Και στις δυο περιπτώσεις θα έπρεπε να εγκαταλείψει την Βιέννη.
Η Ηρωική Συμφωνία τελικά αφιερώθηκε στον Πρίγκηπα Lobkovitz θαυμαστή και χορηγό του Μπετόβεν, αλλά και λάτρη των τεχνών με τον εξής τρόπο: Sinfonia Eroica, composta per festeggiare il Souvenire di un grand' Uomo,
Η Ηρωική Συμφωνία γυρίστηκε τλεοπτική ταινία το 2003 για λογαριασμό του BBC με σκηνοθέτη τον Simon Cellar Jones και αναφέρεται στην πρώτη της εκτέλεση στην Βιέννη στις 9 Ιουνίου 1804.
Αν ο Ιωάννης Σεβαστιανός Μπαχ είναι η "Ιστορία της Μουσικής", ο Μπετόβεν -και ας έζησε αργότερα, είναι η Μουσική.
Μουσική ιδιοφυΐα, ευρηματικός, ρομαντικός, ιδιότροπος, δυστυχισμένος, βαθιά εσωτερική φύση, Άνθρωπος.
Πολλοί χαρακτηρισμοί έχουν αποδοθεί με το διάβα του χρόνου στο μεγάλο συνθέτη και Δάσκαλο. Χαρακτηριστικά, στο έργο "Γκαίτε - Μπετόβεν" του Ρομαίν Ρολάν, διαβάζουμε:
"Δεν είναι πολλοί, ούτε ανάμεσα στις μεγαλοφυΐες, εκείνοι που διαρκώς κοινωνούν με το πνεύμα της Γης. Ο Γκαίτε και ο Μπετόβεν ήταν δυο από τους οικείους με τις μητέρες".
Και στο έργο του "Μπετόβεν" ο Εμίλ Λούντβιχ αναφέρει:
"Ο Μπετόβεν (16.12.1770 - 26.3.1827) στάθηκε ο πιο αγνός και ο πιο μοντέρνος απ' όλους τους καλλιτέχνες. Η μουσική του είναι η γλώσσα που οι λαοί καταλαβαίνουν, το έργο του τείνει προς την ελευθερία και την ευτυχία όλων των ανθρώπων… Με την περιπαθή καρδιά του, που έπαλλε κάθε στιγμή της ζωής του, με τον έντονο εγωισμό που του επέτρεπε να υπερπηδάει τα χειρότερα εμπόδια μέχρι να φτάσει στη νίκη, κατόρθωσε να φτάσει τελικά μέσα από την τέχνη στην απολύτρωση".
L.van Beethoven
Ποιό από τα έργα του μεγάλου αυτού συνθέτη να πρωτοθαυμάσει κανείς. Είναι δύσκολο να επιλέξει κάποιος απ’ τα αναρίθμητα αριστουργήματα του Μπετόβεν. Και το αφιέρωμα αυτό είναι πολύ μικρό για να μπορέσει να περιγράψει και ν’ αναλύσει όλα αυτά τα έργα. Επέλεξα ένα απ’ τα κουαρτέτα εγχόρδων του το op.131 για το οποίο ο ίδιος ο συνθέτης είχε πει όταν κάποιος φίλος του τον ρώτησε ποιό θεωρεί το καλύτερο κουαρτέτο του: «Το καθένα με τον δικό του τρόπο. Η Τέχνη απαιτεί από μας να μην έχουμε ησυχία. Το op.131 είναι το καλύτερο έργο σ’ αυτό το είδος».
Το κουαρτέτο εγχόρδων op.131 αποτελείται από επτά μέρη που παίζονται χωρίς παύση, πράγμα που δίνει σ’ όλο το έργο μια αίσθηση ροής κι ενότητας.
Λέγεται ότι ήταν το πιο αγαπημένο του συνθέτη. Ο Σούμπερτ όταν το άκουσε αναφώνησε: "Μετά από αυτήν την σύνθεση τι απομένει σε μας να γράψουμε".
Το κουαρτέτο είναι αφιερωμένο στον βαρώνο Γιόζεφ φον Στούτερχαϊμ σαν μια κίνηση ευγνωμοσύνης προς το πρόσωπό του, μια κι ο βαρώνος πήρε στον στρατό τον ανιψιό του Μπετόβεν Καρλ μετά από μια απόπειρα αυτοκτονίας του. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1826 και δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατο του συνθέτη. Η πρώτη του δημόσια εκτέλεση παραμένει αβέβαιη.
Το πρώτο μέρος Adagio ma non troppo e molto espressivo αποτελείται από μια φούγκα. Αυτό το μέρος προκαλεί μια λύπη και μια πρώιμη συγκίνηση.
Το δεύτερο μέρος Allegretto molto vivace, αποτελεί μια συμπιεσμένη σονάτα. Βασίζεται σ' ένα μοναχικό θέμα που μοιάζει με λαϊκή μελωδία.
Το τρίτο μέρος Allegro moderato στην πραγματικότητα είναι μόνο έντεκα μέτρα και λειτουργεί σαν συστατικό για το επόμενο.
To τέταρτο μέρος Andante έχουμε ένα θέμα με έξι παραλλαγές και μια κόντα που λειτουργεί σαν ημιτελής έβδομη παραλλαγή. Όλες οι παραλλαγές έχουν αποκλίσεις στον ρυθμό, στην ρυθμική αγωή, στην ταχύτητα, στον χαρακτήρα αλλά και στις θέσεις που παίζει το κάθε όργανο.
Το πέμπτο μέρος, Presto είναι ουσιαστικά ένα scherzo σε διμερή αντί τριμερή ρυθμό μ' ένα τρίο που επιστρέφει με τον τρόπο που γίνεται στο ρόντο.
Το έκτο μέρος Adagio αποτελούμενο από είκοσι οκτώ μέτρα και μια κόντα χρησιμοποιείται σαν εισαγωγή του επόμενου μέρους.
Το έβδομο και τελευταίο μέρος, Allegro, ακολουθεί τον παραδοσιακό τρόπο της σονάτας.
Αν παρακολουθήσει κανείς αυτό το έργο θα εντοπίσει ότι ο Μπετόβεν είναι ιδιαίτερα διακριτικός και λεπτός στις μεταβάσεις του από μέρος σε μέρος. Είναι τόσο λεπτές που πρακτικά ένα μη εξασκημένο αυτί δεν μπορεί να τις ανιχνεύσει.Τα επτά μέρη του Κουαρτέτου Op.131 έχουν σαν αποτέλεσμα να γλιστρούν το ένα στο άλλο. Εκτός απ’ τα μέρη τρίτο κι έκτο, που θεωρούνται σαν εισαγωγές στα μέρη που τα ακολουθούν, τα υπόλοιπα μέρη είναι μάλλον συμβατικές φόρμες που τοποθετήθηκαν αβίαστα μαζί στην εξής σειρά: φούγκα, συμπαγής φόρμα σονάτας, εισαγωή που περιλαμβάνει θέμα και παραλλαγές, σκέρτσο με τρίο, και εισαγωγή που περιλαμβάνει σονάτα. Λέγεται ότι το κουαρτέτο αυτό ενσωματώνεται πιο κοντά στις μεγάλες του συνθέσεις.
Το έργο αυτό ίσως πρέπει να φανεί σαν αποκορύφωση της σημαντικής του προσπάθειας από τότε που πήγε στην Βιέννη. Τα επτά μέρη ρέουν ασταμάτητα το ένα προς το άλλο και για πρώτη φορά στην μουσική του Μπετόβεν υπάρχει εμφατική και θεματική σύνδεση μεταξύ του πρώτου και τελευταίου μέρους, όχι αναπόληση, αλλά μια λειτουργική παράλληλη που βοηθάει να συνδεθεί όλο το έργο. Ένα έργο βαθειάς λεπτότητας και ομορφιάς.
Παραθέτω βίντεο όλου του κουαρτέτου που μπορείτε ν’ απολαύσετε.
Beethoven String Quartet No 14 Op 131 in C♯ minor Alban Berg Quartet
Αν θέλετε μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τον Μπετόβεν σε άλλο άρθρο μου Μπετόβεν
ΠΗΓΕΣ: Wikipedia Εγκυκλοπαίδεια Παγκόσμιας Μουσικής Λεξικό Μουσικής της Οξφόρδης
Ο μύθος λέει ότι η έμπνευση του Μπετόβεν να γράψει την Σονάτα υπό το σεληνόφως ήλθε όταν επισκέφθηκε μια λίμνη στην Ουγγαρία. Την έγραψε το 1801.
J.M.W. Turner: Σεληνόφως στην Λίμνη Λουκέρνη
Πρέπει να έχουμε κατά νου ότι αυτό το έργο γράφτηκε από μια ιδιοφυία που αντιμετώπιζε την βεβαιότητα μιας προοδευτικής και μη αναστρέψιμης κώφωσης και που δεν είχε καταφέρει να εκμυστηρευθεί αυτή την τραγωδία του ούτε στους πιο κοντινούς του φίλους στη Βιέννη. Στην περίπτωση αυτής της τραγικής προέλευσης της σονάτας τα τρία ανόμοια μέρη ενσωματώνουν τις τρεις οξείες αντιδράσεις της τραγωδίας – θλίψη ( Adagio sostenuto), άρνηση ( Allegretto) και οργή(Presto agitato).
Όμως για την κατανόηση και την απόλαυση αυτής της ερμηνείας πρέπει να αποδιώξουμε την δεδομένη θεώρηση αυτής της σονάτας και να επανεξετάσουμε αυτούς τους εξωτερικούς παράγοντες που μας έχουν οδηγήσει να πιστεύουμε σαν σημαντικά εδραιωμένες αφετηρίες των αρχικών προθέσεων του συνθέτη, ιδιαίτερα στην εκτέλεση του πρώτου μέρους.
Η Σονάτα αφιερώθηκε στην κόμισα GiuliettaGuicciardi. Αυτό αποδίδεται εσφαλμένα απ’ τον βιογράφο του Μπετόβεν, Άντον Σίντλερ να υπονοείται η κόμισσα σαν την μυστηριώδη «Αθάνατη Αγαπημένη» του συνθέτη μετά τον θάνατο του Μπετόβεν. Έπειτα, το προσωνύμιο “Moonlight” (Υπό το σεληνόφως), συνδέθηκε με την Σονάτα μερικά χρόνια μετά τον θάνατο του συνθέτη και οφείλεται στον Γερμανό ποιητή Ludwig Rellstab (1799-1860). Αν και το γεγονός που συνδέει την υπόθεση της «Αθάνατης Αγαπημένης» με την κόμισα Guicciardi αποδείχτηκε εσφαλμένο, και η αφιέρωση της σονάτας σ’ αυτήν ήταν μάλλον τυχαία, το έγο παρέμεινε σταθερά συνδεδεμένο με τις ρομαντικές εικόνες του σεληνόφωτος. Το 1832 ο ευφάνταστος μουσικοκριτικός Ludwig Rellstab σκέφτηκε ότι το κομμάτι αυτό του θύμιζε τις αντανακλάσεις της σελήνης στα νερά της Λίμνης Λουκέρνης στην Ελβετία. Έτσι έμεινε το όνομα, που όμως ευθύς εξ αρχής τον αποκρούει ο ενδόμυχος χαρακτήρας και η μουσική ιδιοσυστασία του έργου.
Αυτή η παραπλανητική εικόνα έχει ενισχυθεί σχεδόν παντού απ’ τον τρόπο που επέδρασε ο τρόπος παιξίματος του φημισμένου πιανίστα κι ερμηνευτή των Σονατών του Μπετόβεν, του Άρθουρ Σνάμπελ.
Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά το χειρόγραφο και το πιστό αντίγραφο της Σονάτας που έχουν οι εκδόσεις URTEXT με εκείνο της έκδοσης με τις παρεμβάσεις του Σνάμπελ θα αντιληφθεί πόσο ο τίτλος ‘Υπό το Σεληνόφως’ έχει επηρεάσει γενεές πιανιστών που οι ρομαντικές εικόνες και οι αλλαγές του Σνάμπελ τους οδήγησαν να παίζουν το πρώτο μέρος τόσο αργά ώστε να γίνεται αδύνατη η αντίληψη του alla breve ρυθμού(κομμένος, σύντομος) που έγραψε ο Μπετόβεν στην ρυθμική αγωγή του κομματιού. Αυτή η οδηγία απαιτεί ο ρυθμός να έχει την αίσθηση δύο κινήσεων ανά μέτρο κι όχι τεσσάρων. Για να γίνει αυτό αντιληπτό στον ακροατή αυτές οι δυο κινήσεις πρέπει να είναι κάπως γοργές. Δεν είναι σύμπτωση που τα συνήθη χρονόμετρα δεν δίνουν λιγότερους κτύπους από 40 ανά λεπτό. Στην εποχή του Μπετόβεν, πιθανότατα δεν έδιναν λιγότερους από 50 κτύπους ανά λεπτό, κρίνοντας απ’ το μοντέλο του Maelzel του 1815 όπως παρουσιάζεται στο λεξικό The New Grove ( έκδ. Stanley Sadie 1980)
Είναι μια μουσική ψυχογραφία, που συγκινεί ως τα τρίσβαθα, χωρίς την ανάγκη να μας περισπάσει, όπως το σεληνόφως, με εξωτερικά διακοσμητικά στοιχεία, τη στιγμή που η ψυχή και το δράμα που την συγκλονίζει ειναι τα μόνα παντοδύναμα κίνητρα της μπετοβενικής έμπνευσης.
Όπως όλες οι σονάτες, η Σονάτα υπό το Σεληνόφως έχει τρία μέρη. Το πρώτο, στην μυστηριώδη τονικότητα της Ντο δίεσης ελάσσονας, είναι βέβαια το πιο δημοφιλές.
Αν και ο Μπετόβεν είχε κάποια μικρή εμμονή με την Ντο ελάσσονα. Ένας εκπληκτικός αριθμός της σπουδαιότερης, δυναμικά σκοτεινής μουσικής του είναι σ’ αυτή την κλίμακα, κάτι που υπονοεί ότι ίσως είχε κάποια εδική σπουδαιότητα γι’ αυτόν. Παρ' όλα αυτά η συγκεκριμένη σονάτα έχει τονικότητα την Ντο δίεση ελάσσονα που είναι θρηνώδης μεν, αλλά υποκρύπτει και κάποια προσευχή προς το θείον. Ίσως ο Μπετόβεν προσευχόταν να ιαθεί απ' την επερχόμενη κώφωσή του, που δυστυχώς δεν απεφεύχθη.
H ασυνήθιστη αρμονική δομή είναι αυτή που οδήγησε τον Μπετόβεν να δώσει στον τίτλο της Σονάτας”Quasi una Fantasia”(σχεδόν μια φαντασία). H Fantasia περιγράφει ένα κομμάτι μουσικής σε ελεύθερη φόρμα που ξεφεύγει απ’ την παραδοσιακή φόρμα της Σονάτας.
Ας το αποσαφηνίσουμε...τα τρια μέρη μιας κανονικής σονάτας έχουν διαφορετικές ταχύτητες:Γρήγορο, Αργό, Γρήγορο. Ο Μπετόβεν τα αναμιγνύει λίγο, δημιουργώντας την 14η σονάτα του, έργο 27 αρ. 2 σε :Αργό, λιγάκι Γρήγορο, Γρήγορο!! Του άρεσε να πειραματίζεται με τις παραδοσιακές φόρμες (όπως στις τελευταίες συμφωνίες του και στα τελευταία κουαρτέτα εγχόρδων).
Το πρώτο μέρος έχει παραμείνει ιδιαίτερα δημοφιλές δια μέσου των αιώνων. Τα ακροατήρια το λάτρεψαν ακόμη και στις μέρες του Μπετόβεν. Όπως πολλοί συνθέτες που αποφεύγουν την δημοσιότητα, ο Μπετόβεν ενοχλήθηκε και προβληματίσθηκε με την φήμη αυτού του κομματιού λέγοντας: «Σίγουρα έχω γράψει καλύτερα έργα».
Ιδού ένας μικρός οδηγός στα τρία μέρη της Σονάτας υπό το Σεληνόφως του Μπετόβεν...
1.Adagio sostenuto (αργό και συγκρατημένο). Το πένθιμο, θρηνώδες, βαθύ πρώτο μέρος είναι σίγουρα το πλέον γνωστό. Η δομή του είναι σχεδόν σαν μια συνοπτική σονάτα από μόνο του, αφού έχει μια μελωδία, την ανάπτυξη αυτής της μελωδίας και την επανέκθεσή της. Ο Μπερλιόζ έγραψε γι’ αυτό το μέρος ότι «είναι ένα από κείνα τα ποιήματα που η ανθρώπινη γλώσσα δεν ξέρει πώς να περιγράψει»
Η καθοδική γραμμή του μπάσου που χαρακτηρίζει την εισαγωγή είχε χρησιμοποιηθεί 100 χρόνια πριν απ’ τον Αλμπινόνι στο Adagio της Σονάτας του. Κι έτσι δανείστηκε το μπαρόκ σχήμα για ν’ αρχίσει την Σονάτα του ο Μπετόβεν. Αλλά αυτό που κέρδισε πραγματικά την καρδιά του κοινού ήταν το πολυρυθμικό ικετευτικό μοτίβο του κυρίου θέματος. Τόσο τα συνεχή τρίηχα όσο και ο πολυρυθμός ήταν αντιγραφή απ’ την παρτιτούρα του Μότσαρτ στο θέμα του θανάτου του Commendatore απ’ την όπερα Don Giovanni.
Παραθέτω τα βίντεο που ερμηνευτής είναι ο Wilhelm Kempff
Α' μέρος:
Wilhelm Kempff plays Beethoven's Moonlight Sonata mvt. 1
Το adagio και το finale της σονάτας εκφράζουν δυο αντίθετες ψυχογραφίες της θλίψης. Το πρώτο μέρος είναι η εγκαρτέρηση μέσα στη σπαραγμένη μόνωση. Τις δυο αυτές ζοφερές σελίδες χωρίζει και γεφυρώνει συνάμα το allegretto.
2.Allegreto (λιγάκι πιο γρήγορο). Αυτό το μέρος είναι πολύ μικρό και κάπως ήπιο. Όμως η διάθεση είναι πολύ ελαφριά κι αγνή, δημιουργώντας μια ωραία αντίθεση με τα άλλα μέρη. Ο Ούγγρος θεός του πιάνου Φραντς Λιστ το περιέγραψε όμορφα σαν «ένα λουλούδι ανάμεσα σε δυο αβύσσους».Δεν θα μπορούσε ποτέ κανείς να χαρακτηρίσει καλύτερα τις λίγες αυτές γραμμές, τις τόσο δροσερές κι ακτινοβόλες που σχηματίζουν ένα φωτεινό ανάγλυφο ανάμεσα στα δυο αβυσσαλέα κομμάτια που το περιβάλλουν
Β' Μέρος:
Wilhelm Kempff plays Beethoven's Moonlight Sonata mvt. 2
3.Presto agitato (γρήγορο ταραγμένο). Όπως προτείνει ο ρυθμός αυτό το βιαστικό μέρος φλογίζει όλο το πιάνο. Είναι ο Μπετόβεν στην πιο δυναμική και άγρια στιγμή του. Εδώ ακούγονται οι απεγνωσμένες διαμαρτυρίες μιας αδικημένης ύπαρξης που παλεύει με τη μοίρα.
Γ' Μέρος:
Wilhelm Kempff plays Beethoven's Moonlight Sonata mvt. 3
Τέλος ας αναρωτηθούμε «υπάρχει κάποιο έργο αυτής της περιόδου που να ενσωματώνει την τραγωδία του Μπετόβεν με μουσικούς όρους;» δηλαδή να σχηματίζει ένα ισχυρό «τονικό ποίημα» που να σχετίζεται με την τραγωδία; Η απάντηση είναι η Σονάτα έργο 27 αρ.2. Κι αν η απάντηση είναι εσφαλμένη (καθώς και η πρόταση που αφορά τις συνειδητές προθέσεις του συνθέτη), τότε θα πρέπει να συμπεράνουμε ότι ο Μπετόβεν δεν άφησε άλλο έργο εκείνη την οξεία εποχή της αναταραχής, ακόμη κι αν είναι ευρέως αισθητό ότι το «τραγικό χτίσιμο» των καταστάσεών του, χρωμάτισε όλο το υπόλοιπο έργο του.
Για όποιον ενδιαφέρεται υπάρχει μια εξαιρετική και ευχάριστη ανάλυση απ' τον πιανίστα και παιδαγωγό Andras Schiff
Andras Schiff's lecture on Beethoven's Moonlight Sonata
ΠΗΓΕΣ:
Denis Arnold & Nigel Fortune: The Beethoven Companion
Karl Neff: Ιστορία της Μουσικής ( μετ.φ. Ανωγειανάκη)
