Σκριάμπιν, Το Ποίημα της Έκστασης...

 

"Είμαι χωρίς ανάσα, νιώθω ευλογημένος, συνθέτω θαυμάσια. Κάποιες φορές κουρασμένος απ' την δουλειά μου σε σκέπτομαι και σου στέλνω με το μυαλό τις σκέψεις μου. [...] Σου γράφω, την αγαπημένη μου χαρά. Θα τα καταλάβεις όλα, θα τα αντιληφθείς όλα! Όπως κανείς άλλος! Εσύ θα καταλάβεις κάθε πτυχή της τρελής φαντασίας μου!"
(Γράμμα του Αλεξάντερ Σκριάμπιν στην Τατιάνα Σλέζερ στις 7 Δεκεμβρίου 1904)

Alexander Scriabin

Πνεύμα,

Φτερωτό με τη δίψα για ζωή,

Προσελκύεται

Στις κορυφές της άρνησης.

Εκεί κάτω από τις ακτίνες του ονείρου του,

Αναδύεται ένας μαγικός κόσμος

Με ουράνια σχήματα και συναισθήματα

Πνεύμα που παίζει

Πνεύμα που επιθυμεί

Πνεύμα που δημιουργεί τα πάντα μ' ένα όνειρο

Παραδίεται στην ευτυχία του έρωτα. [...]

Ο Αλεξάντερ Σκριάμπιν (1872-1915) ήταν Ρώσος πιανίστας και συνθέτης. Τα πρώτα του έργα επηρεασμένα από τον ρομαντισμό του Σοπέν ήταν εντελώς τονικά. Αργότερα, δημιούργησε το προσωπικό ατονικό του ύφος σε απόλυτη ευθυγράμμιση με το δικό του μυστικιστικό σήμα. Ο  Σκριάμπιν  επηρεάστηκε από τη συναισθησία και συσχετίζει τα χρώματα με τους διάφορους αρμονικούς τόνους της ατονικής του κλίμακας, ενώ ο χρωματικός κύκλος των πέμπτων επηρεάστηκε επίσης από τη θεοσοφία. Θεωρείται από ορισμένους ως ο κύριος Ρώσος συμβολιστής συνθέτης.

Tatiana Schloezer-Scriabina

[...] Πνεύμα που παίζει,

Πνεύμα που χαϊδεύει,

Πνεύμα που καλεί την ελπίδα της χαράς

Που παραδίδεται στην ευτυχία του έρωτα.

Μέσα στα λουλούδια της δημιουργίας του,

Παραμένει με ένα φιλί

Πάνω από έναν ολόκληρο κόσμο υπερδιέγερσης

Το καλεί στην έκσταση

Μεθυστικό με ομορφιά [...]

 

Ο βιογράφος του Σκριάμπιν Faubion Bowers αναφέρει ότι ο συνθέτης είχε πολύ έντονη ερωτική ζωή. Και ιδιαίτερα για "Το Ποίημα της Έκστασης" μπορούμε να αγνοήσουμε τις 300 και πλέον γραμμές από ομιχλώδεις, θολούς, διαρροϊκούς σχεδόν κωμικά κοσμικούς στίχους που υποδηλώνουν ότι εξηγεί την φιλοσοφία που ζωντανεύει την μουσική: Ο Μπάουερς καταλήγει σαφώς στο συμπέρασμα ότι "πίσω απ' αυτήν την διύλιση της κοσμοθέασης του Σκριάμπιν υπάρχει κάτι ωμό - το σεξ."

[...] Πνεύμα,

Που ξεχνάει τον αγαπημένο στόχο,

Μέσα στο μεθύσι υποκύπτει στην πάλη

Όλα μαγεμένα

Εντελώς ενθουσιασμένα

Με ελεύθερο

Θεϊκό παιχνίδι

Ο αγώνας της αγάπης

Στην θεϊκή μεγαλοπρέπεια

Χωρίς σκοπό

Συνδυάζοντας

Αντίθετες επιθυμίες

Σε μια συναίσθηση

Μια αγάπη.

Το πνεύμα μαθαίνει

Η θεϊκή του ουσία

 Γνωρίζει

Ποιόν αγώνα επιθυμιών

Μόνο θέλει. [...]

Χωρίς να προσπαθήσουμε να καταγράψουμε τις πολλαπές σχέσεις του Σκριάμπιν πριν και μετά τον γάμο του το 1897, θα πρέπει να σημειώσουμε τουλάχιστον ότι "Το Ποίημα της Έκστασης" -- αρχικά είχε τον τίτλο "Οργιαστικό Ποίημα"  και σύμφωνα με τον Μπάουερς "οργιαστικός για τον Σκριάμπιν σήμαινε οργασμικός" -- σχεδιάστηκε εκτός γάμου. 

Η μουσική γεννήθηκε το 1905 κατά την διάρκεια ενός Ιταλικού ειδυλλίου με την ήδη έγκυο Τατιάνα Φεοντόροβνα Σλέζερ, που ήταν η πιο διαρκής αγαπημένη του και για να είμαστε ακριβείς η μόνη πραγματική ερωμένη του, αν και όχι η τελευταία των κατακτήσεών του, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. 

Την γνώρισε τον Νοέμβριο του 1902 στο ξενοδοχείο της Μόσχας "Prince" όπου η Τατιάνα κι ο αδελφός της Μπόρις διέμεναν. Η Τατιάνα εξεδήλωσε την επιθυμία της να πάρει μαθήματα σύνθεσης από τον Αλεξάντερ. Η σχέση τους γρήγορα εξελίχθηκε σε έναν έρωτα γεμάτο πάθος. Η Τατιάνα ήξερε την μουσική του Σκριάμπιν απέξω. Τον λάτρευε σαν συνθέτη και σαν άνδρα κι ήθελε να του αφιερώσει την ζωή της. Ο Σκριάμπιν εντυπωσιάστηκε απ' την γοητεία της αλλά πιο πολύ απ' την ένταση και την αυθεντικότητα των συναισθημάτων της. Η πνευματική του συνάφεια με αυτή της νέας γυναίκας τον αναστάτωσε. Και τότε ένιωσε παγιδευμένος απ' τον συμβατικό του γάμο με την πιανίστα Βέρα Ιβάνοβνα Ισακόβιτς.

Alexander & Tatiana

Δεν παντρεύτηκε ποτέ την Τατιάνα διότι η πρώτη σύζυγος του Σκριάμπιν δεν του έδινε διαζύγιο και του είχε απαγορεύσει να βλέπει τα 4 παιδιά τους. Τα παιδιά που γεννήθηκαν απ' τον Αλεξάντερ και την Τατιάνα πήραν το επίθετο του πατέρα τους μετά τον θάνατό του και οι φίλοι τους προσέδωσαν στην Τατιάνα το επίθετο Scriabina.  

[...]Και όλα μέσα σου είναι ένα μόνο κύμα

Ελευθερίας και χαράς

Η πολλαπλότητα σου έχει δημιουργήσει

Λεγεώνες συναισθημάτων

Σε ανέβασαν

Ω, αγνές επιθυμίες

Σας δημιουργώ.

Αυτή η περίπλοκη ενότητα

Αυτό το αίσθημα ευδαιμονίας

Σε καταλαμβάνει ολοκληρωτικά

Είμαι η στιγμιαία φωτίζουσα αιωνιότητα

Είμαι η επιβεβαίωση

Είμαι Έκσταση. 

Εδώ μπορούμε να δώσουμε μια αρκετά περιληπτική ανάλυση του Μπάουερς για το έργο: Όλο το έργο κυριαρχείται από ένα και μοναδικό θέμα. Τα χάλκινα δειλά προβάλουν το μουσικό μοτίβο που είναι μια σύντομη ανιούσα μελωδία σε τέταρτες. Καθώς η μουσική ξεδιπλώνεται το θέμα ακούγεται μέσα από όλες τις διακυμάνσεις της αμφιβολίας και του τρόμου που περιγράφονται στο αντίστοιχο ποιητικό κείμενο, έως ότου τελικά θριαμβεύει και οι εντάσεις του παράγουν μια ηχηρή οργιαστική κορύφωση.

Το σύμπαν

Είναι αγκαλιασμένο από φλόγες

Το πνεύμα στην κορυφή της ύπαρξής του

Αισθάνεται

Ατέλειωτες παλίρροιες

Θείας δύναμης

Ελεύθερης θέλησης.

Εμψυχωμένο,

Αυτό που απειλείται

Είναι τώρα πειρασμός.

Αυτό που ήταν φοβισμένο

Είναι τώρα απολαυστικό

Και τα δαγκώματα του πάνθηρα και της ύαινας

Είναι καινούργια χάδια

Και το τσίμπημα του φιδιού

Είναι μόνο ένα φιλί που καίει.

Κι έτσι το σύμπαν ακούγεται

Με χαρούμενη κραυγή

ΕΓΩ ΕΙΜΑΙ! *

* Η μετάφραση των αποσπασμάτων είναι δική μου απ' την αγγλική μετάφραση του Faubion Bowers των στίχων του Σκριάμπιν.

Scriabin: The Poem of Ecstasy

 

Μπορείτε να διαβάσετε άλλο άρθρο μου για τον Σκριάμπιν 

Σκριάμπιν: Άσπρη Λειτουργία, Μαύρη Λειτουργία

Σκριάμπιν: Άσπρη Λειτουργία, Μαύρη Λειτουργία

Μια απ' τις πιο αγαπημένες συνθέσεις του Σκριάμπιν ήταν η Έβδομη Σονάτα του, που την έγραψε στο τέλος του 1911. Την θεωρούσε ιερή κι έχει σημειώσει σε κάποια περάσματα "tres pur" (πολύ αγνό). Αναφερόταν στις αρμονίες της σαν "ευδαιμονικές", "άγιες" και μια μέρα όταν την έπαιζε στους φίλους του είπε: "ιδού η Λευκή Λειτουργία μου"..

 Ένιωθε ότι είχε πετύχει στην μουσική του ένα είδος "αγιότητας", ότι είχε δημιουργήσει κάτι απογυμνωμένο από σάρκα, ένα έργο εκφραστικής καθαρής πνευματικότητας. Καθώς έπαιζε τα αρχικά περάσματα στους προσωπικούς του φίλους μίλαγε για "σύννεφα αρωμάτων" κι όταν άρχισε το γλυκύτατο δεύτερο θέμα το περιέγραψε: "το πρόσωπο του ήλιου διαλύει τα σύννεφα...". Εδώ η απόλαυση είναι "ουράνια", ο ερωτισμός καθίσταται "ασώματος...εξαϋλωμένος...". " Αυτό δεν είναι πια μουσική... αλλά καθαρός μυστικισμός". Και λάτρευε το τέλος, όπου χίλιες καμπάνες φαίνεται να τρελαίνονται καθώς καλούνται από εκατοντάδες τρομπέτες των αρχαγγέλων. Ο ίλιγγος του εξαιρετικά γρήγορου (prestissimo) τέλους συμβολίζει για τον Σκριάμπιν τον τελευταίο χορό της Γης, την κοσμική έκρηξη πριν ο κόσμος διαλυθεί σε ατομική σκόνη, διασπασθεί και διασκορπισθεί στα πέρατα του διαστήματος, αφήνοντας χώρο για έναν καινούργιο κόσμο, μια νέα φυλή με πιο εξελιγμένους σούπερ ανθρώπους.

Στο βίντεο που ακολουθεί μπορείτε να παρακολουθήσετε στο πεντάγραμμο υπογραμμισμένα με χρώματα τα διάφορα σημεία, στα οποία ο Σκριάμπιν είχε δώσει ιδιαίτερη έμφαση. Εξαιρετική η ερμηνεία του Βλαντιμίρ Ασκενάζυ με οδηγό τα παρακάτω χρώματα ανάλογα με τις ενδείξεις.

Υπεροπτικό

Μυστηριώδες Ηχηρό
Σκοτεινή Κυριαρχία
Ουράνια Απόλαυση
Επιπόλαιο
Αστραφτερό

Scriabin Piano Sonata 7 (Themes Highlighted)

Ο Αλεξάντερ Σκριάμπιν (1872-1915) ήταν Ρώσος πιανίστας και συνθέτης. Τα πρώτα του έργα επηρεασμένα από τον ρομαντισμό του Σοπέν ήταν εντελώς τονικά. Αργότερα, δημιούργησε το προσωπικό ατονικό του ύφος σε απόλυτη ευθυγράμμιση με το δικό του μυστικιστικό σήμα. Ο  Σκριάμπιν  επηρεάστηκε από τη συναισθησία και συσχετίζει τα χρώματα με τους διάφορους αρμονικούς τόνους της ατονικής του κλίμακας, ενώ ο χρωματικός κύκλος των πέμπτων επηρεάστηκε επίσης από τη θεοσοφία. Θεωρείται από ορισμένους ως ο κύριος Ρώσος συμβολιστής συνθέτης.

Η περίφημη Ένατη Σονάτα με το επωνύμιο "Μαύρη Λειτουργία" γράφηκε το 1913. Το πανέμορφο δεύτερο θέμα της, που κάποιες φορές το ονόμαζε "αδρανή αγιότητα" στην πραγματικότητα χαρακτηρίζεται σαν γλυκύτητα που σταδιακά γίνεται όλο και πιο πολύ χαδιάρα και δηλητηριώδης. Όταν έπαιξε το καταληκτικό εμβατήριο από θορυβώδεις, διαπεραστικές ένατες (αντί για οκτάβες). θα κοίταζε πέρα απ' τα πλήκτρα και θα έλεγε ότι έβλεπε οράματα από "εφιάλτες που περπατούν, Γοτθικό αφηνιασμένο τρόμο". Ένα φίλος του, ο Αλεξέι Ποτζετσκι, συνεπαρμένος απ΄την τερατώδη επίδραση της μουσικής, του ψιθύρισε στο αυτί "αυτή λοιπόν πρέπει να είναι η Μαύρη Λειτουργία σου".  Το είπε ψιθυρίζοντας επειδή στην Ρωσσία οι "μαύρες λειτουργίες" λαμβάνονταν πολύ σοβαρά. Ο Σκριάμπιν ενθουσιάστηκε με την ονομασία κι έτσι της αποδόθηκε ο τίτλος.

Στο βίντεο που ακολουθεί μπορείτε και πάλι να παρακολουθήσετε στο πεντάγραμμο υπογραμμισμένα με χρώματα τα διάφορα σημεία, στα οποία ο Σκριάμπιν είχε δώσει ιδιαίτερη έμφαση. Εξαιρετική η ερμηνεία του Βλαντιμίρ Ασκενάζυ με οδηγό τα παρακάτω χρώματα ανάλογα με τις ενδείξεις.

Μυθικό
Σκοτεινό και Μυστηριώδες
Μοτίβο τρίλλιας
Άσπιλο
Μοτίβο Ανάπτυξης

Scriabin Piano Sonata 9 (Themes Highlighted)

Συνείδηση χωρίς συναίσθηση είναι κενή περιεχομένου, έγραφε ο Σκριάμπιν σ' ένα απ' τα μυστικά του τετράδια και είχε σκοπό σε κάθε στιγμή της μουσικής του να μεγεθύνει την ευαισθησία, να εισάγει το καινούργιο, πάντα το καινούργιο ώστε να ξεπερνάει κάθε όριο των αισθήσεων.

Αν οι πραγματικές ιδέες του Σκριάμπιν μεταβιβάζονται ή όχι, εξαρτάται απ' τον κάθε ακροατή ξεχωριστά αλλά η μουσική του σαν μουσική δεν μπορεί να αποτύχει να χτυπήσει μια χορδή έκπληξης. 

[Οι πληροφορίες προέρχονται από τον βιογράφο του Σκριάμπιν Faubion Bowers]

Μπορείτε να διαβάσετε άλλο άρθρο μου για τον Σκριάμπιν 

Σκριάμπιν, Το Ποίημα της Έκστασης