Πιανιστική Μονομαχία

 

H Ημέρα του Πιάνου συμπίπτει με την 88η μέρα του έτους, μια και τα πλήκτρα του πιάνου είναι 88.  Για την γιορτή του πιάνου, θα αφιερώσω το άρθρο μου σε μια πιανιστική μονομαχία, που είναι φυσικά αναίμακτη και γεμάτη ήχους, συγκινήσεις, συναισθήματα.

Φωτογραφία & Καλλιτεχνική Επεξεργασία: Δημήτρης Ζαραφωνίτης

"Γιατί χρειαζόμαστε την Παγκόσμια Ημέρα Πιάνου; Για πολλούς λόγους αλλά κυρίως, δεν βλάπτει κανέναν να γιορτάσουμε το πιάνο κι οτιδήποτε έχει σχέση μ' αυτό: εκτελεστές, συνθέτες, κατασκευαστές πιάνου, χορδιστές, μεταφορείς και πιο σπουδαίους, τους ακροατές" Nils Frahm*

Τον 19ο αιώνα που δεν υπήρχε τηλεόραση, δίσκοι μουσικής ή ίντερνετ η μουσική παιζόταν είτε σε θέατρα είτε σε ιδιωτικές κατοικίες πλουσίων ανθρώπων που διοργάνωναν μουσικές βραδιές. Πολλές φορές οι μουσικές αυτές παραστάσεις είχαν και ανταγωνιστικό χαρακτήρα ειδικά ανάμεσα σε πιανίστες ή συνθέτες. Σ' αυτή την περίπτωση οι ακροατές είχαν την ευκαιρία να κάνουν συγκρίσεις και να δείξουν την προτίμησή τους στον ένα ή στον άλλο καλλιτέχνη διαπιστώνοντας ζωντανά το ταλέντο, την δεξιότητα, την συνθετική φαντασία του καθενός. Ήταν σαν καλλιτεχνικές μονομαχίες.

Μία διάσημη τέτοια μονομαχία ήταν εκείνη ανάμεσα σε δύο πολύ σπουδαίους και ταλαντούχους πιανίστες και συνθέτες: τον Φρανς Λιστ και τον Σίγισμοντ Τάλμπεργκ.

Franz Liszt

Sigismund Thalberg

Ο πρώτος ανταγωνισμός άρχισε το 1836 όταν ο Λιστ έγραψε μια κριτική για την τελευταία συναυλία του Τάλμπεργκ στο Παρίσι. Αν και ήταν φιλική, γίνονταν κάποιοι δηκτικοί υπαινιγμοί στον τύπο κατά διαστήματα, πιο συχνά από τον Λιστ. Οι συναντήσεις των δύο πιανιστών ήταν συχνές κι εγκάρδιες ενώ ο Λιστ ήταν φιλοξενούμενος στο σπίτι του Τάλμπεργκ στην Βιέννη την άνοιξη του 1838.

Την άνοιξη του 1837 πολλοί Ιταλοί πρόσφυγες κατέφθασαν στο Παρίσι. Η Ιταλίδα πριγκίπισσα Cristina Belgiojoso διοργάνωσε μια φιλανθρωπική συναυλία για τους Ιταλούς πρόσφυγες στο σαλόνι της στο Παρίσι. Πολλοί μουσικοί έπαιξαν, αλλά το κέντρο του ενδιαφέροντος της βραδιάς ήταν η αναμέτρηση του Λιστ και του Τάλμπεργκ. Κατέληξε " Η Μονομαχία του Αιώνα" ανάμεσα στους δύο γίγαντες του πιάνου. 

Το πρόγραμμα ανακοινώθηκε στις 26 Μαρτίου. Οι γνώμες και οι πηγές διαφέρουν. Κάποιοι λένε ότι ο Λιστ άρχισε με το  “Grand Gallop Chromatique” κι ο Τάλμπεργκ απάντησε με την "Φαντασία και Παραλλαγές στην Νόρμα του Μπελλίνι".  Ο Harold C Schonberg αναφέρει ότι ο Λιστ έπαιξε την "Niobe Fantasia" ενώ ο Τάλμπεργκ την "Moses Fantasia". Ο Αμερικανός πιανίστας Steven Mayer στην δική του αναπαράσταση της μονομαχίας με την δισκογραφική εταιρεία ASV υποθέτει τα παρακάτω έργα:

Τάλμπεργκ

Divertimento σε αγαπημένα θέματα του Ροσίνι, Op. 18 “Les Soirées Musica”
Fantasia στον Εθνικό Ύμνο της Αγγλίας “God Save the Queen”, Op. 27

Thalberg: Fantasia on 'God Save the Queen', op 27 (Steven Mayer, pianist)

Λιστ:

Divertissement sur la cavatine “I tuoi frequenti palpiti” by Pacini, S. 419
Μεταγραφή  of Konzertstück in F minor by Weber
Harmonies poétiques et réligieuses, S. 173 no 3, Bénédiction de Dieu dans la solitude

Liszt: 10 Harmonies poétiques et religieuses, S.173 - 3. Bénédiction de Dieu dans la solitude

Η σκηνή της μονομαχίας του 1837 από την ταινία "Οι Έρωτες του Λιστ"

Liszt v Thalberg: the duel of 1837 (Hungarian, with subtitles)

Για φινάλε της βραδιάς  έπαιξαν από μια καινούργια σύνθεση ο καθένας που δεν είχε ανακοινωθεί στο πρόγραμμα νωρίτερα. Θεωρείται ότι ο Λιστ έπαιξε μια μεταγραφή του Meyerbeer “Reminiscences de Robert le Diable”

Franz Liszt - Reminiscences De Robert Le Diable 

Ενώ  ο Τάλμπεργκ τελείωσε το πρόγραμμά του με την νέα του σύνθεση "Fantasy" Op. 33 βασισμένη στην όπερα του Ροσσίνι "Ο Μωυσής στην Αίγυπτο"

Sigismund Thalberg - Fantasy on Moise by Rossini op 33

Ο κριτικός Jules Janin, μαζί με πολλούς άλλους μουσικολόγους και ιστορικούς χαρακτήρισε την μονομαχία σαν "ισοπαλία". Σημείωσε τα παρακάτω:

"Ποτέ δεν είχε ο Λίστ περισσότερο έλεγχο, δεν ήταν περισσότερο αεικίνητος, με περισσότερο πάθος. Ποτέ δεν είχε παίξει ο Τάλμπεργκ με περισσότερη ζωντάνια κι ευαισθησία... έτσι, δύο νικητές και κανείς ηττημένος!"

H δε γνώμη της πριγκίπισσας Cristina Belgiojoso ήταν: "Ο Τάλμπερ είναι ο πρώτος πιανίστας του κόσμου - Ο Λιστ είναι μοναδικός"

Το 2001 ανακαλύφθηκε το πιάνο της μονομαχίας σε μια οικία στο Μαϊάμι της Φλώριδα

Erard Grand 1834: Thalberg-Liszt

O τρόπος που έπαιξε ο Τάλμπεργκ ήταν πιθανώς ακριβώς αντίθετος από αυτόν του Λιστ. Η παράσταση του Λιστ ήταν γεμάτη συναισθήματα και δραματικές κινήσεις που γίνονταν ακόμη πιο δυναμικές από το τίναγμα των ξανθών μαλλιών του και την ανεμοστροβολική κίνηση των χεριών του. Ο Τάλμπεργκ από την άλλη μεριά ήταν συγκρατημένος και μόλις κινείτο στην καρέκλα του - ενώ κι οι δύο έπαιξαν εξίσου πολύπλοκα και απαιτητικά έργα. Αποκαλούσαν τον Λιστ  "φονιά του πιάνου". Ήταν ικανός να καταστρέψει ένα όργανο αδύναμης κατασκευής με τα τρομακτικά του χτυπήματα στα πλήκτρα. Αλλά ο Τάλμπεργκ είχε τις δικές του δεξιότητες, επίσης, που ήταν παντελώς άγνωστες στον Λιστ πριν την κρίσιμη συναυλία. Είχε έναν μοναδικό τρόπο  χρήσης των πεντάλ αλλά και της απαράμιλλης "τεχνικής του αντίχειρα".  Η κύρια μελωδία στις μεσαίες νότες του πιάνου παιζόταν εναλλακτικά κι από τους δύο αντίχειρες, ενώ και τα δύο χέρια διέτρεχαν με γρήγορα αρπίσματα όλο το εύρος των πλήκτρων παράγοντας εξαιρετικά λεπτεπίλετες και ρομαντικές μελωδίες. 

 

*O Nils Frahm είναι Γερμανός συνθέτης, παραγωγός δίσκων μουσικής και πιανίστας. Γεννήθηκε το 1982. Το 2015 καθιέρωσε την Ημέρα του Πιάνου, τοποθετώντας την στην 88η μέρα του έτους λόγω των 88 πλήκτρων του οργάνου.

Κλωντ Ντεμπυσί

Στις 25 Μαρτίου 1918 πέρασε στην αιωνιότητα ένας σπουδαίος αντι-κομφορμιστής Γάλλος συνθέτης και πιανίστας, που η μουσική του σίγουρα αντικατοπτρίζει μια νέα αισθητική. Δεν υπήρξε παιδί-θαύμα αλλά ούτε και σπουδαίος μαθητής, όμως ήταν ένα ανεξάρτητο πνεύμα. Την μεγαλύτερη επιρροή πάνω του άσκησαν οι συγγραφείς κι όχι οι μουσικοί. Πράγματι ξεπήδησε μέσα απ' τους κόσμους της τέχνης και της φιλολογίας και είχε εντυπωσιαστεί απ' το κίνημα των συμβολιστών. Είναι ο Κλωντ Ντεμπυσί.

Claude Debussy

Γεννήθηκε στις 22 Αυγούστου 1862. Σε παιδική ηλικία η τυπική εκπαίδευσή του ήταν περιορισμένη. Ωστόσο οι μουσικές τάσεις του βρήκαν κάποια διέξοδο στα μαθήματα πιάνου που πήρε από τη Μαντάμ Μωτέ ντε Φλερβίλ, πεθερά του Βερλαίν. Αυτά του άνοιξαν το δρόμο για το Ωδείο του Παρισιού το 1872.

Οι εμπνεύσεις του Ντεμπυσί κυμαίνονταν απ' την Ρώσικη μουσική που έπαιζε ως έφηβος μέχρι τις παραδοσιακές μουσικές της Ασίας που ανακάλυψε το 1889 (γκαμελάν της Ιάβας). Ο θαυμασμός του για τις μουσικές άλλων λαών βρήκε έκφραση στο δικό του ύφος, όπου έδωσε εξωτική χροιά στις παρτιτούρες του. Άλλες επιρροές εκείνων των χρόνων υπήρξε η φιλία του με τους ζωγράφους, οι οποίοι έγιναν γνωστοί ως "εμπρεσσιονιστές". Ωστόσο, μετά το 1889 δεν μπορούσε πια να συμμερίζεται την λατρεία των συμβολιστών για τον Βάγκνερ. Αναγνώριζε το μεγαλείο του, αλλά διαπίστωνε ότι αντιπροσώπευε ένα "νεκρό σημείο" για άλλους συνθέτες. Δίνοντας έμφαση σε γαλλικά μουσικά χαρακτηριστικά, ήθελε να εμφανίζεται ως "musicien francais" (Γάλλος μουσικός).

Θα ακούσουμε το έργο του  για δύο πιάνα "Εn blanc et noir"(Στα άσπρα και στα μαύρα -πλήκτρα) που έκανε πρεμιέρα στο Παρίσι στις 22 Ιανουαρίου 1916. Τον Ιούλιο του 1915 είχε πάει στην Πουρβίλ για να αποφύγει το καταπιεστικό κλίμα της πρωτεύουσας. Ήδη υπέφερε από καρκίνο, από τον οποίο και πέθανε τελικά, μετέφερε τους φόβους του, τον τρόμο του πολέμου (ΑΠΠ) αλλά και τις ελπίδες του για νίκη της Γαλλίας. Η αρχική ιδέα ήταν το έργο αυτό να φέρει τον τίτλο "Καπρίτσια σε άσπρο και μαύρο", παραπέμποντας στα χαρακτικά του Γκόγια, που εναλάσσονται από κοινωνική σάτιρα και φανταστικές εικόνες.

Debussy - En blanc et noir

Το έργο έχει τρεις κινήσεις. Σ' ένα γράμμα του στον Ρόμπερτ Γκοντέ, ο Ντεμπυσί σημειώνει τις παρακάτω εικόνες. "Αυτά τα κομμάτια έχουν σκοπό  να αναζητήσουν το χρώμα τους, το συναίσθημά τους από το πιάνο, σαν τα "γκρίζα" του Βελάσκεθ". Γι' αυτό προσθέτει κάποια επικεφαλίδα στην αρχή κάθε κίνησης:

I. Avec emportement:  (Με θυμό) Αυτός που στέκεται στην θέση του
                                    και δεν χορεύει
                                    ήσυχα παραδέχεται
                                    την ντροπή.

Αυτές οι τέσσερις γραμμές δανεισμένες από την όπερα του Γκουνό "Ρωμαίος και Ιουλιέτα" υπονοούν την ασθένεια του Ντεμπυσί.

 II. Lent-Sombre: Επιλέγει την τελευταία στροφή της "Μπαλάντας εναντίον των εχθρών της Γαλλίας" του ποιητή  François Villon
                                [...]
                                O Πρίγκηπας που μεταφέρθηκε είτε από τους δουλοπάροικους                                      του Αίολου
                                στο δάσος που κυριαρχεί ο Γλαύκος
                                ή που στερήθηκε από την ειρήνη και την ελπίδα:
                                Γιατί αξίζει να έχει αρετές
                                όποιος διακαώς επιθυμεί το βασίλειο της Γαλλίας!

III. Scherzando: "Υβέρ, είστε μόνο κακός". Τίτλος από το τρίτο του τραγούδι της                                       συλλογής του " Chansons de Charles d’Orléans   

Οι μη περιγραφικές, οπτικές και ποιητικές αναφορές του έχουν στόχο να ερεθίσουν την φαντασία του ακροατή. Το έργο "Στα άσπρα και μαύρα" κατατίθεται η εξέλιξη του ύφους του συνθέτη, ο οποίος μέσα από την αρμονία του, τους εκπληκτικά κινούμενους ρυθμούς του αλλά και την αυξανόμενη κι απρόσμενη μουσική του γλώσσα, συνέχισε να τολμά σε ανεξερεύνητα μέχρι τότε μονοπάτια.

                       

Ο Ντεμπυσί συγκαταλέγεται ανάμεσα στους μεγαλύτερους και σημαντικότερους συνθέτες του 20ού αιώνα τόσο για τις δικές του δημιουργίες όσο και για τους νέους δρόμους που άνοιξε στους μεταγενέστερους. Με την πλατύτερη έννοια, η επίδρασή του εκτείνεται ως τους Μπουλέζ, Μεσιάν, Βέμπερν, Μπάρτοκ , Στραβίνσκυ και άλλους. 

Ο τάφος του Ντεμπυσί στο νεκροταφείο Passy

Για επίλογο θα ακούσουμε το έργο του "Σύριγξ" για σόλο φλάουτο που ο φλαουτίστας  Philippe Pierlot, πρώτο σόλο φλάουτο της Εθνικής Ορχήστρας της Γαλλίας, παίζει στον τάφο του το 2018 στα 100 χρόνια του θανάτου του.

Debussy : Syrinx par Philippe Pierlot sur la tombe du compositeur

…

Ο Πρώτος Κούκος της Άνοιξης

Ruth Binney

Το κομμάτι "Ακούγοντας τον Πρώτο Κούκο της Άνοιξης" είναι ένα Συμφωνικό Ποίημα του Άγγλου συνθέτη Frederick Delius (1862-1934). Οι πρώτες του συνθέσεις έχουν λυρισμό κι επιρροές από την μουσική που άκουσε στην Αμερική όταν πήγε για δύο χρόνια, αλλά και από την μουσική του Γκρηγκ και του Βάγκνερ. Σταδιακά δημιούργησε το δικό του μουσικό ύφος με την προσωπική του πινελιά για την ενορχήστρωση αλλά και την χρήση της χρωματικής αρμονίας.

Frederick Delius - On Hearing the First Cuckoo in Spring

Το κομμάτι αυτό είναι το πρώτο από ένα σύνολο δύο κομματιών για μικρή ορχήστρα, που όμως συνήθως δεν παίζονται μαζί. Το δεύτερο έχει τον τίτλο "Καλοκαιρινή Νύχτα στο Ποτάμι". Το "Ακούγοντας τον Πρώτο Κούκο της Άνοιξης" αρχίζει με μια αργή μουσική και αργότερα ακούμε το πρώτο θέμα, που είναι το κάλεσμα του κούκου πρώτα από το όμποε και μετά από τα έγχορδα. Το δεύτερο θέμα ακούγεται από τα πρώτα βιολιά και είναι μίμηση ενός Νορβηγικού λαϊκού τραγουδιού "In Ola Valley" που το άκουσε ο συνθέτης από τον σπουδαίο πιανίστα και  διασκευαστή λαϊκών μοτίβων Αυστραλό Πέρσυ Γκραίηντζερ. Αυτό το ίδιο λαϊκό τραγούδι διασκεύασε και ο Νορβηγός συνθέτης Έντβαρντ Γκρηγκ στο έργο του για σόλο πιάνο αρ. 66, "19 Νορβηγικά Λαϊκά Τραγούδια". Στη συνέχεια ακούμε  το χαρακτηριστικό "κου-κου" από το κλαρινέτο μέχρι να τελειώσει όλο το έργο σε μια ποιμενική ατμόσφαιρα.

Ας απολαύσουμε και την όμορφη έμπνευση του Γκρηγκ από το δεύτερο θέμα του τραγουδιού.

Norwegian Folk Songs, Op. 66: XIV. In Ola Valley, in Ola Lake

Ένα ποίημα για την Άνοιξη με τίτλο "ΕΑΡΙΝΟ" του Ρώμου Φιλύρα (1888-1942)

ΕΑΡΙΝΟ

Ω, εκείνο το αλάλητο στην άνοιξη

μεσ' τη γλυκιά, την απαλή λαχτάρα

Ω! ένα πουλάκι μέσα μου λαλεί

και τρέμει, φτερουγίζει, λαχταρεί

κάτι απαλό κι απόκοσμο πολύ...

Και νοιώθοντας πως κάτι το καλεί

έξω απ' τον εαυτό μου κι' απ' τη φύση,

και θαρρώντας πως άκουσε φωνούλα

τρέμει σάμπως στο λούλουδο η δροσούλα,

και κοντεύει να φύγει απ' την ψυχή μου

και πετώντας στα μάκρη της Αβύσσου

να γίνει Χερουβείμ του Παραδείσου...

(Ποιητική Συλλογή "ΡΟΔΑ ΣΤΟΝ ΑΦΡΟ" 1911, στον τόμο "ΡΩΜΟΣ ΦΙΛΥΡΑΣ-ΑΠΑΝΤΑ" εκδ. Γκοβόστης σελ. 14)

Στο ιστολόγιό μου μπορείτε να δείτε κι άλλα άθρα αφιερωμένα στην Άνοιξη από τον κατάλογο δεξιά με την ετικέτα "Άνοιξη".