Μάλερ, Τρίτη Συμφωνία

 

Οι Συμφωνίες του Μάλερ (1860 - 1911) είναι τυπικές μετα-Ρομαντικές συνθέσεις, μακράς διάρκειας, πολύπλοκες, προγραμματικές στην φύση τους και απαιτούν τεράστιες ορχήστρες για την εκτέλεσή τους. 

Η τρίτη συμφωνία του είναι η μακροσκελέστερη (περίπου δύο ώρες διάρκεια) και είναι ένας Ύμνος στην Φύση και του Ανθρώπου μέσα σ’ αυτή. Την συμφωνία αυτή την έγραψε μεταξύ των ετών 1893 και 1896, αλλά κυρίως το καλοκαίρι του 1895 στην διάρκεια των θερινών διακοπών του από την όπερα του Αμβούργου που διατελούσε διευθυντής ορχήστρας.  Την εποχή εκείνη ήταν πολύ επηρεασμένος από  μια συλλογή γερμανικών δημοτικών τραγουδιών με τον τίτλο "Του Αγοριού το Μαγικό Κόρνο" ( Des Knaben Wunderhorn). Η Συμφωνία έχει επτά κινήσεις, στις οποίες ο Μάλερ έδωσε αντισυμβατικούς από την κλασική συμφωνία τίτλους και που έχουν σχέση με τους ύμνους από την συλλογή των τραγουδιών:

1."Pan Awakes, Summer Marches In" (O Παν ξυπνάει, το Καλοκαίρι έρχεται )

2."What the Flowers in the Meadow Tell Me", (Τι μου λένε τα λουλούδια του αγρού)

3."What the Animals in the Forest Tell Me" (Τι μου λένε τα ζώα του δάσους)

4."What Man Tells Me" (Τι μου λέει ο Άνθρωπος)

5."What the Angels Tell Me" (Τι μου λένε οι Άγγελοι)

6."What Love Tells Me" (Τι μου λέει η Αγάπη)
7. "What the Child Tells me" (Τι μου λέει το Παιδί)

Σ' ένα γράμμα στον φίλο και συνάδελφό του Josef Krug-Waldsee εξήγησε τους λόγους που τον οδήγησαν στην χρήση αυτών των τίτλων:

Αυτοί οι τίτλοι ήταν μια προσπάθειά  μου να παράσχω στους μη μουσικούς κάτι χειροπιαστό και με μια ένδειξη για το διανοητικό, ή καλύτερα, το εκφραστικό περιεχόμενο των διαφόρων κινήσεων και για τις σχέσεις τους μεταξύ τους και με το σύνολο.Το ότι αυτή η προσπάθεια δεν λειτούργησε (όπως, όντως,  δεν θα μπορούσε ποτέ να λειτουργήσει) και ότι οδήγησε μόνο σε παρερμηνείες του πιο φρικτού είδους έγινε πολύ γρήγορα και οδυνηρά ξεκάθαρο. Είναι η ίδια καταστροφή που με είχε κυριεύσει σε προηγούμενες και παρόμοιες περιπτώσεις, και τώρα έχω σταματήσει μια για πάντα να σχολιάζω, να αναλύω όλες αυτές τις σκοπιμότητες οποιουδήποτε είδους. Αυτοί οι τίτλοι. . . σίγουρα θα σας πoυν κάτι αφού δείτε την παρτιτούρα. Θα αντλήσετε υποδείξεις από αυτούς για το πώς φανταζόμουν τη σταθερή ένταση του συναισθήματος, από την αδιευκρίνιστη, αδιάκοπη, στοιχειώδη ύπαρξη (των δυνάμεων της φύσης) στον τρυφερό σχηματισμό της ανθρώπινης καρδιάς, η οποία με τη σειρά της δείχνει και φτάνει σε μια περιοχή πέρα από τον εαυτό της (τον Θεό). Παρακαλώ εκφράστε το με δικά σας λόγια χωρίς να παραθέσετε αυτούς τους εξαιρετικά ανεπαρκείς τίτλους και έτσι θα έχετε ενεργήσει σύμφωνα με το πνεύμα μου. Είμαι πολύ ευγνώμων που με ρωτήσατε [για τους τίτλους], γιατί δεν είναι καθόλου ασήμαντο για μένα και για το μέλλον της δουλειάς μου πώς αυτή εισάγεται στη "δημόσια ζωή". 

Gustav Mahler (ζωγράφος Anton Wagner)

Οι τίτλοι αυτοί των κινήσεων καταργήθηκαν πριν την έκδοση του 1898 και η Συμφωνία χωρίστηκε σε δύο μεγάλα μέρη. Στο πρώτο ήταν μόνο η πρώτη κίνηση και στο δεύτερο όλες οι υπόλοιπες:

ΜΕΡΟΣ Ι
1. Kräftig. Entschieden (Strong and decisive - Δυνατά και αποφασιστικά)

ΜΕΡΟΣ ΙΙ
2. Tempo di Menuetto 
3.  Comodo (Scherzando) (Άνετα σαν scherzo)
4. Sehr langsam—Misterioso (Πολύ αργά - Με μυστήριο)
5. Lustig im Tempo und keck im Ausdruck (Χαρούμενα στον ρυθμό και με πονηριά στην έκφραση)  
6. Langsam - Ruhevoll - Empfunden (Αργά - Ήρεμα - Με βαθύ συναίσθημα)

***

Τον Απρίλιο του 2018 ανακοινώθηκαν οι νικητές του BBC Music Magazine. Στην κατηγορία καλύτερης ηχογράφησης της χρονιάς (2017) ανακηρύχθηκε η εκπληκτική ερμηνεία της Τρίτης Συμφωνίας του Μάλερ υπό τον θρυλικό μαέστρο Μπέρναρντ Χάιτινκ (Bernard Haitink) και την Ραδιοφωνική Συμφωνική Ορχήστρα της Βαυαρίας.

Ιστορικά η πρώτη ηχογράφηση της Τρίτης Συμφωνίας του Μάλερ υπό τον Χάιτινκ έγινε μισό αιώνα πριν στο Άμστερνταμ. Η άποψή του δεν έχει αλλάξει πολύ - απ’ τη  συγκρατημένη παράθεση της τεράστιας αρχής μέχρι τη μαγευτική παρουσίαση του μεγάλου φινάλε Αντάτζιο - αλλά η ερμηνεία της Ραδιοφωνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της Βαυαρίας είναι ανυπέρβλητη.

Εδώ ακούμε το Μαγευτικό Φινάλε απ’ την πρώτη ηχογράφηση το 1966 υπό τον Χάιτινκ

Mahler: Symphony #3 In D Minor - 6. Langsam - Bernard Haitink: Royal Concertgebouw Orchestra (1966)

Δεν βρήκα την βραβευμένη ερμηνεία του 2017, αλλά μπορούμε να ακούσουμε μια εξίσου σπουδαία ζωντανή ηχογράφηση  ολόκληρης της συμφωνίας υπό την καθοδήγηση του Claudio Abbado από το φεστιβάλ Λουκέρνης του 2007. Στις σημειώσεις του βίντεο μπορείτε να δείτε το χρονικό σημείο έναρξης της κάθε κίνησης.

Gustav Mahler - Symphony No. 3 (Lucerne Festival Orcherstra, Claudio Abbado)

Συνιστώ να ακούσετε την τέταρτη κίνηση (Πολύ αργά - Με μυστήριο)  στο 59:44 όπου μια άλτο τραγουδάει μια απλή αλλά τόσο αισθαντική μελωδία σε στίχους του ποιήματος του Νίτσε με τίτλο "Τραγούδι για τα Μεσάνυχτα" από το έργο του "Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα". Το όμποε και το φλάουτο που συνοδεύουν την φωνή δίνουν έμφαση στο μυστηριώδες που ζητάει ο συνθέτης:

Ω άνθρωπε! Πρόσεξε!

Τι λένε τα βαθιά μεσάνυχτα;

Κοιμόμουν, κοιμόμουν.

έχω ξυπνήσει από βαθύ όνειρο.

ο κόσμος είναι βαθύς.

και βαθύτερος απ' ό,τι σκέφτηκε η μέρα.

ο πόνος του είναι βαθύς.

η χαρά - βαθύτερη ακόμη και από ψυχικό άλγος:

ο πόνος λέει: πέρνα και χάσου!

Κάθε χαρά θέλει αιωνιότητα

θέλει βαθιά, βαθιά αιωνιότητα!

                                                     (μετάφραση Ζήσης Σαρίκας)

 ΠΗΓΕΣ

A History of Western Music

Allmusic

ΒΒC Magazine
laPhil
sfs
thelistener'sclub
utasymphony
Wikipedia
Νίτσε: Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα

Μάλερ, Τα Τραγούδια του Οδοιπόρου

Τα Τραγούδια του Οδοιπόρου ( Lieder eines fahrenden Gesellen) είναι τέσσερα τραγούδια του Γουσταύου Μάλερ (1860-1911), γραμμένα μεταξύ 1884-1885 και αναθεωρημένα μεταξύ 1891-1896, σε δική του ποίηση. Είναι ο πρώτος κύκλος τραγουδιών του συνθέτη. Λέγεται ότι τα εμπνεύσθηκε απ' τον αποτυχημένο του έρωτα με την σοπράνο Johanna Richter, την οποία γνώρισε ως μαέστρος της όπερας στο Kassel της Γερμανίας.

H αρχή του κύκλου

Την 1 Ιανουαρίου 1884 ο συνθέτης ανακοίνωσε την διάλυση της σχέσης του σ' ένα γράμμα προς κάποιον φίλο:

"Χτες το βράδυ έκατσα μόνος μαζί της και ήμαστε κι οι δύο σιωπηλοί περιμένοντας το Νέο ΄Ετος. Οι σκέψεις της δεν ήταν με τον σύντροφό της κι όταν χτύπησε το ρολόι και τα δάκρυα κύλισαν από τα μάτια της, συνειδητοποίησα την φρικτή πραγματικότητα ότι δεν ήμουν εγώ αυτός που έπρεπε να στεγνώσω αυτά τα δάκρυα...Τα επιτεύγματά μου: Έχω γράψει έναν κύκλο τραγουδιών, έξι τραγούδια προς το παρόν, που είναι όλα αφιερωμένα σ' αυτήν. Δεν τα γνωρίζει. Τι άλλο θα μπορούσαν να της πουν πέρα απ' αυτό που ήδη γνωρίζει;... Τα τραγούδια έχουν σχεδιαστεί σαν κάποιος Οδοιπόρος να υποφέρει από μια βαριά μοίρα και τώρα ταξιδεύει στον κόσμο και περιπλανιέται άσκοπα".

Αυτά το έξι τραγούδια, τελικά έγιναν ένας κύκλος τεσσάρων τραγουδιών, που αρχικά γράφηκαν για φωνή και πιάνο.

Gustav Mahler

Μέσα από ένα δυνατό τονικό σχήμα, το ταξίδι του Οδοιπόρου χαρτογραφείται όχι μόνο μέσα από τις λέξεις, αλλά απ' τις τονικότητες, τα ρυθμικά μοτίβα και τις συγκεκριμένες αρμονικές ακολουθίες.

Οι τίτλοι τους είναι:

I - "Wenn mein Schatz Hochzeit macht" ("When My Sweetheart is Married")
Το κείμενο αναφέρει την λύπη του Οδοιπόρου που έχασε την αγάπη του εξ αιτίας κάποιου άλλου. Σημειώνει την ομορφιά του περιβάλλοντος κόσμου κι αναρωτιέται πώς αυτή η ομορφιά δεν μπορεί να τον βοηθήσει να μην έχει θλιμένα όνειρα.

II - "Ging heut Morgen übers Feld" ("I Went This Morning over the Field")
Αυτό το τραγούδι έχει την πιο χαρούμενη μουσική όλου του κύκλου. Και πράγματι, είναι ένα τραγούδι χαράς και θαυμασμού για την ομορφιά της φύσης σε απλά πράγματα όπως το τραγούδι των πουλιών και την πάχνη στην χλόη. Στο ρεφραίν λέει: "Δεν είναι ένας αξιαγάπητος κόσμος;" Ωστόσο, ο Οδοιπόρος θυμάται στο τέλος ότι, παρόλη αυτή την ομορφιά, η ευτυχία του δεν θα ανθοφορήσει άλλο, τώρα που η αγάπη του έφυγε.
Η μελωδία αυτού του τραγουδιού αναπτύσσεται στο θέμα της πρώτης κίνησης της Πρώτης Συμφωνίας του Μάλερ.

III - "Ich hab'ein glühend Messer" ("I Have a Gleaming Knife")
Το τρίτο τραγούδι είναι γεμάτο από απελπισία! Ο Οδοιπόρος παρομοιάζει την αγωνία για την χαμένη του αγάπη σαν μια μεταλική λεπίδα που τρυπάει την καρδιά του. Έχει τόση εμμονή ώστε τα πάντα στο περιβάλλον του, τού θυμίζουν κάποια όψη της αγάπης του και νιώθει ότι θα ήθελε στ' αλήθεια να είχε ένα μαχαίρι.

IV - "Die zwei blauen Augen von meinem Schatz" ("The Two Blue Eyes of my Beloved") 
Το τελευταίο τραγούδι καταλήγει σε μια απόφαση. Η μουσική - κι αυτή έχει χρησιμοποιηθεί στην Πρώτη Συμφωνία - είναι ήρεμη, απαλή, λυρική και συχνά θυμίζει χορικό με τις αρμονίες που χρησιμοποιεί. Αναφέρεται στο πόση μεγάλη θλίψη έφεραν στον Οδοιπόρο αυτά τα μάτια και που πλέον δεν μπορεί να αντέξει το περιβάλλον που βρίσκεται. Περιγράφει πως βρίσκεται κάτω από μια φλαμουριά κι αφήνει τα λουλούδια να πέφτουν πάνω του. Θα ήθελε να γυρίσει πίσω την ζωή του πριν αρχίσει να ταξιδεύει. Επιθυμεί να μην είχε συμβεί όλη αυτή η σχέση: "Τα πάντα: αγάπη και θλίψη, και κόσμος, και όνειρα!"

 Mahler - Lieder eines fahrenden Gesellen

Tα Τραγούδια του Οδοιπόρου συλλαμβάνουν και την ειδική σχέση που υπάρχει μεταξύ του συνθέτη και του διασκευαστή. Ως ένα σημείο, η διασκευή μπορεί να παραμορφώσει την αρχική φωνή. Η διασκευή του Arnold Schoenberg (1874–1951) είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εξαιτίας της αμφιθυμίας του απέναντι στον Μάλερ. Κάποτε εξομολογήθηκε ότι "δεν τολμούσε να μελετήσει τον Μάλερ" επειδή φοβόταν ότι η αποστροφή του θα επέστρεφε. Μολαταύτα το διαμέρισμα του Σαίνμπεργκ ήταν διακοσμημένο με προτρέτα του Μάλερ και το  Harmonielehre (Μάθημα Αρμονίας)  είναι αφιερωμένο στην "ιερή μνήμη του Γουσταύου"

Ας ακούσουμε και την έξοχη διασκευή του Σαίνμπεργκ

Gustav Mahler: Lieder eines Fahrenden Gesellen (transcription Arnold Schönberg)

Αυτόν τον εξαιρετικό κύκλο μετέγραψε για τσέλο και πιάνο ο τσελίστας Maximilian Hornung, ο οποίος και τα παρουσιάζει με τον πιανίστα Herbert Schuch σε μια πολύ πρόσφατη μαγνητοσκόπηση.

Gustav Mahler: Lieder eines fahrenden Gesellen (arr. for Cello and Piano)

ΠΗΓΕΣ
Wikipedia
yellowbarn
chandos